Oran orantı nasıl hesaplanır?
Oran, iki çokluğun bölümüdür: 3 kg elma 45 ₺ ise kilo başına fiyat 45 / 3 = 15 ₺'dir. Orantı ise iki oranın eşit olduğunu söyler. Sorunun hangi türde olduğunu anlamak için tek bir soru yeter: bir büyüklük artınca diğeri ne yapıyor? İkisi birlikte artıyorsa doğru orantı, biri artarken diğeri azalıyorsa ters orantı vardır.
Doğru orantıda iki büyüklüğün bölümü, ters orantıda çarpımı sabit kalır. Bilinmeyeni bulmak için okulda öğretilen yol içler dışlar çarpımıdır. Doğru orantıda değerler çapraz çarpılır, ters orantıda aynı satırdaki değerler çarpılır.
Örnek hesaplama
Ters orantı: 6 işçi bir işi 10 günde bitiriyorsa 4 işçi kaç günde bitirir? İşçi azalınca süre uzar. 6 · 10 = 4 · x, yani 60 = 4x ve x = 15 gün.
Paylaştırma: 12.000 ₺, 2:3:5 oranında paylaşılsın. 2 + 3 + 5 = 10 pay vardır, bir pay 12.000 / 10 = 1.200 ₺ eder. Paylar 2.400 ₺, 3.600 ₺ ve 6.000 ₺ olur.
Hangi soru hangi orantı?
| Durum | Tür | Sabit kalan |
|---|---|---|
| Alınan miktar ve ödenen para | Doğru | Birim fiyat |
| Sabit hızla gidilen yol ve süre | Doğru | Hız |
| Harita uzunluğu ve gerçek uzunluk | Doğru | Ölçek |
| Tarifteki kişi sayısı ve malzeme | Doğru | Kişi başı miktar |
| İşçi sayısı ve işin bitme süresi | Ters | Toplam iş (işçi · gün) |
| Hız ve aynı yolu alma süresi | Ters | Yol uzunluğu |
| Musluk sayısı ve havuzun dolma süresi | Ters | Havuz hacmi |
Sık yapılan hatalar
- Türü kontrol etmeden çapraz çarpmak. İşçi ve gün sorusunu doğru orantı gibi çözersen 4 işçiye 6,67 gün çıkar; oysa daha az işçi daha uzun sürede bitirir. Cevabın mantıklı olup olmadığına bak.
- Değerleri yanlış satıra yazmak. Aynı duruma ait iki değer aynı satırda, aynı türden değerler aynı sütunda olmalı. Kilo kilonun, lira liranın altına gelir.
- Birimleri karıştırmak. Bir değer saat, diğeri dakika ise önce aynı birime çevir; 1,5 saat 90 dakikadır, 1 saat 50 dakika değildir.
- Her şeyi orantı sanmak. Yaş ile boy, kare kenarı ile alanı orantılı değildir. Kenar 2 katına çıkınca alan 4 katına çıkar; bu bir orantı sorusu değildir.
Hesaplar ortaokul ve lise matematik müfredatındaki oran, orantı ve içler dışlar çarpımı kurallarına dayanır. Kesirli sonuçlar tam kesir olarak da gösterilir, ondalık gösterim 6 basamağa yuvarlanır. Bu araç bilgi ve ödev kontrolü amaçlıdır.

