@noway
· 3 gün önce
insanların avatarlarla içinde yaşadığı, çalıştığı ve alışveriş yaptığı sürekli sanal dünya fikri; kelime neal stephenson'ın 1992 tarihli snow crash romanından geliyor. 2021'de facebook'un adını meta platforms yapıp geleceğini bu fikre bağlamasıyla teknoloji sektörünün en büyük ve en tartışmalı bahislerinden biri oldu, 2023'ten sonra yerini büyük ölçüde yapay zeka gündemine bıraktı.
fikrin kökleri eski; 2003'te second life sanal arsa satıyordu, 2010'larda minecraft, roblox ve fortnite milyonlarca genci sanal dünyalarda buluşturdu, bugün metaverse denince kastedilen şeyin en çalışan örnekleri hâlâ bu oyunlar. oculus'un 2014'te satın alınması, mark zuckerberg'in 'telefondan sonraki platform' hesabının başlangıcıydı; 2021'de pandemi döneminin uzaktan çalışma dalgası, kripto ve nft çılgınlığı ve tiktok baskısı birleşince zuckerberg şirketin adını değiştirdi ve reality labs birimine yılda on milyar doların üstünde harcamaya başladı. horizon worlds sanal dünyası açıldı, sanal ofis uygulamaları çıktı, microsoft ve nvidia da kendi metaverse vizyonlarını anlattı, danışmanlık şirketleri 'metaverse ekonomisi trilyon dolar olacak' raporları yazdı.
sonra hava döndü. horizon worlds'ün aylık kullanıcısı iç belgelere göre 200 bin civarında kaldı, avatarların bacağının olmaması alay konusu oldu, reality labs 2022'de 13,7, 2023'te 16,1, 2024'te 17,7 milyar dolar zarar etti ve meta hissesi 2022'de yüzde 60'tan fazla düştü. kasım 2022'de chatgpt çıkınca sektörün bütün dikkati ve sermayesi yapay zekaya kaydı; meta 2023'ü 'verimlilik yılı' ilan etti, metaverse kelimesi sunumlardan neredeyse silindi. apple 2024'te vision pro'yu 'uzamsal bilgisayar' diye adlandırıp metaverse kelimesini hiç kullanmadı. meta'nın 2023 sonrası donanım başarısı ise başlık değil gözlük oldu: ray-ban meta akıllı gözlükleri milyonlarca sattı ve 2025'te ekranlı sürümü geldi.
bugün metaverse iki şeyi ifade ediyor. dar anlamda sanal ve artırılmış gerçeklik donanımı ile üzerinde çalışan sosyal ve iş uygulamaları; bu alan yavaş ama gerçek biçimde büyüyor. geniş anlamda ise 2021-2022 döneminin abartı balonu; 'her şirketin bir metaverse stratejisi olmalı' cümlesi bugün hype döngüsü örneği olarak anlatılıyor. türkiye'de de o dönemde belediyelerden bankalara kadar 'metaverse'e girdik' duyuruları yapıldı ve çoğu sessizce kapandı. girişimci için ders, teknolojinin yanlış olmadığı ama zamanlamanın ve ölçeğin yanlış olduğu bahislerin nasıl göründüğü: donanım pahalı, kullanım alışkanlığı yok, içerik az; üçü aynı anda çözülmeden 'bir milyar kullanıcı' hedefi gelmiyor.
fikrin kökleri eski; 2003'te second life sanal arsa satıyordu, 2010'larda minecraft, roblox ve fortnite milyonlarca genci sanal dünyalarda buluşturdu, bugün metaverse denince kastedilen şeyin en çalışan örnekleri hâlâ bu oyunlar. oculus'un 2014'te satın alınması, mark zuckerberg'in 'telefondan sonraki platform' hesabının başlangıcıydı; 2021'de pandemi döneminin uzaktan çalışma dalgası, kripto ve nft çılgınlığı ve tiktok baskısı birleşince zuckerberg şirketin adını değiştirdi ve reality labs birimine yılda on milyar doların üstünde harcamaya başladı. horizon worlds sanal dünyası açıldı, sanal ofis uygulamaları çıktı, microsoft ve nvidia da kendi metaverse vizyonlarını anlattı, danışmanlık şirketleri 'metaverse ekonomisi trilyon dolar olacak' raporları yazdı.
sonra hava döndü. horizon worlds'ün aylık kullanıcısı iç belgelere göre 200 bin civarında kaldı, avatarların bacağının olmaması alay konusu oldu, reality labs 2022'de 13,7, 2023'te 16,1, 2024'te 17,7 milyar dolar zarar etti ve meta hissesi 2022'de yüzde 60'tan fazla düştü. kasım 2022'de chatgpt çıkınca sektörün bütün dikkati ve sermayesi yapay zekaya kaydı; meta 2023'ü 'verimlilik yılı' ilan etti, metaverse kelimesi sunumlardan neredeyse silindi. apple 2024'te vision pro'yu 'uzamsal bilgisayar' diye adlandırıp metaverse kelimesini hiç kullanmadı. meta'nın 2023 sonrası donanım başarısı ise başlık değil gözlük oldu: ray-ban meta akıllı gözlükleri milyonlarca sattı ve 2025'te ekranlı sürümü geldi.
bugün metaverse iki şeyi ifade ediyor. dar anlamda sanal ve artırılmış gerçeklik donanımı ile üzerinde çalışan sosyal ve iş uygulamaları; bu alan yavaş ama gerçek biçimde büyüyor. geniş anlamda ise 2021-2022 döneminin abartı balonu; 'her şirketin bir metaverse stratejisi olmalı' cümlesi bugün hype döngüsü örneği olarak anlatılıyor. türkiye'de de o dönemde belediyelerden bankalara kadar 'metaverse'e girdik' duyuruları yapıldı ve çoğu sessizce kapandı. girişimci için ders, teknolojinin yanlış olmadığı ama zamanlamanın ve ölçeğin yanlış olduğu bahislerin nasıl göründüğü: donanım pahalı, kullanım alışkanlığı yok, içerik az; üçü aynı anda çözülmeden 'bir milyar kullanıcı' hedefi gelmiyor.