Türkiye'de Olmayan İş Fikirleri: Dünyada Büyüyen, Burada Boşluğu Duran 15 İş Modeli (2026)

Nisan 2024'te Türkiye'nin en tanınmış girişimlerinden biri, İngiltere, Almanya, Hollanda ve ABD'deki hızlı market teslimatını kapattığını açıkladı. Şirketin kendi açıklamasına göre bu dört pazar toplam cironun yalnızca yüzde 7'sini getiriyordu ve ağır zarar yazıyordu. Yani Türkiye bir iş modelini dünyaya ihraç etti, dünya da onu kibarca iade etti. İstanbul'un yoğun mahallelerinde ve görece ucuz kurye maliyetinde çalışan model, Londra'nın kira ve maaş tablosunda tutmadı.

Bu hikâyenin tersi de doğru. Berlin'de, Amsterdam'da, Ohio'da sessiz sedasız büyüyen, yatırımcıların, sigortacıların, işverenlerin para bastığı onlarca iş modeli Türkiye'ye ya hiç uğramadı ya da tek tük denemeyle kaldı. Bir aile yakınını kaybettikten sonra aylarca süren evrak işini başkasına devredebiliyor, çocuğu ateşlenen çalışan bir uygulamadan yedek bakıcı çağırıyor, büyük bir şirket taşınırken masalarının nereye gittiğini ton ton raporluyor. Burada ise bunların çoğu hâlâ "bir tanıdık bulalım" diye çözülüyor. Aşağıdaki 15 model tam olarak o boşluktan çıktı.

Önce bir dürüstlük notu: "Türkiye'ye gelmemiş" ne demek?

"Türkiye'de olmayan iş fikirleri" diye arama yapan herkes aslında iki farklı şey arıyor. Birincisi, gerçekten hiç kimsenin yapmadığı bir fikir. İkincisi, birkaç kişinin denediği ama pazarın hâlâ boş durduğu bir alan. Birincisi neredeyse hiç yok, ikincisi ise sanıldığından çok. Bu listedeki modellerin bir kısmında Türkiye'de ilk örnekler var. Onları gizlemedim, isimleriyle yazdım. Ölçüt şu: Dünyada son iki üç yılda belirgin biçimde büyüyen, kaynağı belli bir öncü şirketi olan ve Türkiye'de standardı, zinciri ya da güvenilir bir markası henüz oturmamış olan modeller.

Bir de şunu baştan söyleyeyim. Bir iş modelinin yurt dışında büyümesi, burada da büyüyeceği anlamına gelmiyor. Getir örneği bunun ters yönlü kanıtı. Bu yüzden her modelde dört şeye baktım: dünyada kim yapıyor, neden büyüdü, Türkiye'de neden zayıf kaldı ve buraya uyarlarken nereye takılırsın. Her birinin sonunda da küçük, ucuz ve geri dönüşü olan bir başlangıç yolu var. Aşağıdaki matris 15 modeli iki eksende konumluyor: Türkiye'deki boşluğun genişliği ve Türkiye'nin o modele bugünkü hazırlığı.

Aile ve hayatın zor anları: beş model

İlk grup, insanların en savunmasız anlarına hizmet eden işler. Ortak özellikleri şu: Parayı çoğu zaman hizmeti kullanan kişi değil, bir işveren, bir sigorta şirketi ya da gurbetteki bir evlat ödüyor. Bu da satış stratejisini baştan değiştiriyor.

1. Ölüm sonrası idari işler ve dijital miras koordinatörlüğü

Cenaze kalkar, taziyeler biter ve asıl yük üçüncü gün başlar. Mirasçılık belgesi, bankadaki hesaplar, elektrik, su, doğalgaz ve telefon abonelikleri, araç ve tapu işleri, SGK tarafındaki başvurular, kapanması gereken e-posta ve sosyal medya hesapları, bulutta kalan on yılın fotoğrafları. Bunların hepsi yasın tam ortasında, çoğu zaman tek bir evladın omzuna biner.

ABD ve İsrail merkezli Empathy bu işi bir uygulamaya ve arkasındaki insan ekibe çevirdi. Şirket Mayıs 2025'te 72 milyon dolarlık C serisi yatırım aldı ve toplam yatırımı 162 milyon dolara çıktı. Kendi araştırmasına göre aileler 13 aya kadar uzayan bir süreçte 500 saate kadar idari işe gömülebiliyor. İlginç olan müşteri tarafı. Hizmeti MetLife gibi sigortacılar poliçe sahiplerine, işverenler de çalışanlarına yan hak olarak sunuyor. Yani acılı aileye satış yapmıyorsun, ona bu hizmeti hediye eden kuruma satıyorsun.

Türkiye'de TÜİK verisine göre 2024'te 489 bin 361 kişi hayatını kaybetti. Her biri bir dosya demek. Bugün bu dosya avukat, cenaze hizmeti ve "bu işleri bilen akraba" arasında dağınık duruyor. Sabit fiyatlı paket, bir avukat ve bir mali müşavirle iş birliği, net bir kontrol listesi ve aileye haftalık durum raporu bu işin çekirdeği. Dijital tarafta kripto cüzdanların mirasla nasıl kaybolabildiğini anlatan bir tartışma topluluğumuzda da geçmişti. Engel güven ve KVKK. Aile adına işlem yapmak için vekâletname gerekir, ölen kişinin verisi hassastır. İlk müşterini hayat sigortası acentelerinde ve büyük şirketlerin insan kaynakları biriminde ara.

2. Hastane ve randevu refakat hizmeti

Türkiye'de hastanede refakatçi aile demektir. Ameliyat günü, kemoterapi seansı, MR randevusu ya da taburcu sonrası ilk hafta için birinin izin alması, başka şehirden gelmesi, işini bırakması gerekir. Evladı yurt dışında ya da başka şehirde olan, kendisi tam zamanlı çalışan milyonlarca insan için bu her seferinde küçük bir kriz.

ABD'de Papa adlı şirket bu boşluğu "Pal" dediği, özgeçmişi kontrol edilmiş ve bakım deneyimi olan yetişkinlerle dolduruyor. Aralık 2025 tarihli bir habere göre şirket 10 binden fazla şehirde 3 milyonu aşkın ev ziyareti gerçekleştirdi ve 40'tan fazla sağlık planıyla çalışıyor. Parayı yine kullanıcı değil, sağlık planları, işverenler ve emekli programları ödüyor. Pal'lar tıbbi iş yapmıyor. Arkadaşlık, randevuya götürme, ilaç almak, taburcu sonrası düzen kurmak gibi işler üstleniyor.

Türkiye uyarlamasında çizgiyi net çekmen gerekiyor. Hemşirelik ya da hasta bakımı yapmıyorsun, eşlik ediyorsun, takip ediyorsun, aileye fotoğraflı rapor gönderiyorsun. Saatlik ya da randevu başı paket mantıklı. Daha büyük oyun ise sağlık sigortacıları. Tamamlayıcı sağlık sigortasına "refakat günü" teminatı eklemek tam bir insurtech fikri. Yaşlı bakımının daha geniş tarafını gümüş ekonomi yazısında ayrıca anlattım, burada odak her yaştan hasta için kısa süreli eşlik. Başlangıç için bir özel hastanenin hasta hizmetleri birimiyle konuş, üç kişilik ekip ve tek bir şehirle başla.

3. İşverenin ödediği yedek çocuk bakımı

Sabah 07.40. Çocuk ateşlenmiş, kreş kabul etmiyor, anneanne başka şehirde, saat 10'da müşteri toplantısı var. Türkiye'de her çalışan ebeveynin ezbere bildiği bu sahne, ABD'de bir sektöre dönüştü. Bright Horizons'ın "back-up care" dediği yedek bakım hizmetinde işveren, çalışanı için yılda belli sayıda bakım günü satın alıyor. Çalışan uygulamadan anlaşmalı bir kreşte yer ya da eve bakıcı ayırtıyor. Şirketin 2025 yıllık raporuna göre bu segmentin geliri bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 19 büyüdü ve kârlılık artışının ana kaynağı oldu.

Türkiye'de mevzuat belli sayının üzerinde kadın çalışanı olan işyerlerine kreş ya da emzirme odası yükümlülüğü getiriyor ve şirketlerin çoğu bunu anlaşmalı kreşle çözüyor. Ama sistem "normal günü" kapsıyor. Hasta çocuk günü, ara tatil, okulun kapandığı kar günü, vardiyalı çalışan hemşirenin gece nöbeti tamamen boşta. Gece ya da saatlik kreş fikri de buradan doğuyor. Hastaneler, havalimanları, çağrı merkezleri gibi vardiyalı işyerleri en net hedef.

Bu iş tipik bir B2B satış. Ebeveyne değil, insan kaynakları direktörüne satıyorsun ve satış döngüsü aylar sürebilir. Engel izin tarafında. Kreş ve gündüz bakımevi açmak ruhsat ister, ev tipi bakıcı ağı ise farklı bir hukuki zemindir. İkisini karıştırmamak için baştan bir avukatla çalış. Küçük başlangıç yolu şu: 200 ile 500 çalışanlı tek bir şirketle, üç anlaşmalı kreş ve on kadar referanslı bakıcıyla altı aylık pilot.

4. Bebek kıyafeti ve oyuncak kiralama aboneliği

Bir bebek ilk iki yılında kıyafet bedenini defalarca değiştirir. Dolap dolusu tulumun çoğu bir iki ay giyilir. İngiltere'de The Little Loop bunu aylık 18 sterlinlik bir aboneliğe çevirdi. Aile belli sayıda parçayı kiralıyor, küçülünce geri gönderip yenisini alıyor, yıkama ve onarım şirkette. 2022'de girişimin kurucusu Dragons' Den'de 70 bin sterline yüzde 7,5 hisse istedi, iki yatırımcı teklifi ikiye katlayıp toplam yüzde 25 karşılığında 140 bin sterlin yatırdı.

Türkiye'de tablo iki yönlü. Bir yanda TÜİK'e göre 2024'te 937 bin 559 bebek doğdu ve toplam doğurganlık hızı 1,48'e indi. Daha az kardeş, daha az "abisinden kalan" kıyafet demek. Öbür yanda akraba ve komşu arasında kıyafet dolaştırma kültürü çok güçlü, Dolap gibi ikinci el pazar yerleri de yaygın. Yani rakibin başka bir girişim değil, teyzenin poşeti. Bu yüzden değer önerisi "ucuz" değil, "dert yok" olmalı. Hijyen, beden takibi, mevsim geçişinde otomatik değişim.

Bu modelin zayıf noktası ekonomisi. Yıkama, kargo ve hasar payı brüt kâr marjını hızla yer. Oyuncakta da aynı hesap geçerli, yaşa göre oyuncak kutusu dönüşümü daha yavaş ama parça başı değeri daha yüksek. Başlangıç için 0 ile 12 ay arası tek bir "ilk yıl paketi" yap, tek şehirde ve kargo yerine elden teslimle başla. Abonelik modelinin asıl sınavı üçüncü ayda gelen iptallerdir.

5. Köpek gündüz bakımevi zinciri

Pandemide sahiplenilen köpekler, sahipleri ofise dönünce gün boyu evde yalnız kaldı. Kuzey Amerika'da bu, köpek "kreşi" zincirlerinin patlamasına yol açtı. Franchise modeliyle büyüyen Dogtopia 2023'te 43 yeni şube açarak açık şube sayısını 266'ya çıkardı ve 500'ü aşkın şube lisansı dağıttı. Satılan şey aslında üç şey: köpek için sosyalleşme, sahip için suçluluk duygusunun bitmesi ve kamerayla canlı izleme.

Türkiye'de durum "hiç yok" değil. İstanbul, Ankara ve İzmir'de bağımsız köpek kreşleri ve pet oteller var. Eksik olan standart. Aşı kontrolü, köpekleri boyut ve karaktere göre gruplayan oyun yönetimi, eğitimli personel, şeffaf fiyat ve aynı kaliteyi her şubede veren bir marka henüz oturmadı. Bir zincir kurmak burada gerçek bir ilk hamle avantajı sağlayabilir.

Engeller somut. Belediye ruhsatı, veteriner hekim sorumluluğu, hayvan refahı mevzuatı ve en çok da komşu şikâyeti, çünkü havlama sesi gerçek bir mesele. Gelir modeli aylık paket olmalı, haftada üç gün gibi. Yıkama, tımar ve temel eğitim de ek gelir. Mekâna yatırım yapmadan önce talebi ölç. Topluluğumuzda köpek gezdirme üzerine kurulan bir girişimin hikâyesi paylaşılmıştı. Önce gezdirme ve ev ziyaretiyle müşteri listesi kur, sonra o listeyle mekân aç. Franchise düşünüyorsan franchise almanın gerçek muhasebesini konuşan tartışmayı da oku.

Sahip olmadan kullanmak, atmadan onarmak: beş model

İkinci grup döngüsel ekonominin para kazanan yüzü. Bu alanın genel çerçevesini döngüsel ekonomi iş modelleri yazısında anlattım. Buradaki beş model, o çerçevenin Türkiye'de en belirgin boşluk bırakan kısımları.

6. Kayıtlı ve garantili onarım servisi

İlk Repair Café 18 Ekim 2009'da Amsterdam'da gazeteci Martine Postma tarafından açıldı. Gönüllülerin, insanların getirdiği bozuk eşyayı ücretsiz tamir ettiği bu buluşmaların sayısı Ekim 2025 itibarıyla 3.818'i geçti. Hareketi asıl iş modeline çeviren ise mevzuat oldu. AB'nin Onarım Hakkı Direktifi, çamaşır makinesinden buzdolabına, telefondan tablete kadar belirli ürünlerde üreticiye onarım yükümlülüğü getiriyor ve üye ülkelerin bunu 31 Temmuz 2026'ya kadar kendi hukuklarına aktarması gerekiyordu. Avrupa Komisyonu 25 Eylül 2026'da tam aktarım bildirmeyen 18 üye ülke hakkında ihlal süreci başlattı.

Burada Türkiye'nin durumu ilginç. Tamir kültürü aslında bizde hiç kaybolmadı, mahalle tamircisi hâlâ yaşıyor. Kadıköy'de bir dernek Repair Café buluşmalarını Türkiye'ye taşıdı, Erzurum'da bir üniversite projesi de denendi. Eksik olan kayıtlı, fiyatı baştan söylenen, garantisi yazılı ve kapıdan alıp getiren bir onarım hizmeti. İnsanlar tamirciye değil, "kandırılır mıyım" sorusuna para ödemekten çekiniyor.

İki gelir kapısı var. Bireyde onarım başı ücret ve yıllık bakım aboneliği. Kurumda ise AB'ye beyaz eşya ve elektronik satan Türk üreticilere yedek parça ve onarım altyapısı, çünkü direktif o pazarda onarım ağını şart koşuyor. Kurye ile al götür sistemi kuracaksan ters lojistiği iyi hesapla. Telefon ve küçük ev aletiyle başla, 48 saatte teslim sözü ver, her onarımın öncesi ve sonrası fotoğrafını müşteriye gönder.

7. Elektronik ve ofis ekipmanı aboneliği

Berlin merkezli Grover, telefon, dizüstü, oyun konsolu ve kamera gibi ürünleri satmak yerine aylık abonelikle kiralıyor. 2021'de Avrupa'da 1 milyonu aşkın kayıtlı kullanıcıya ve 3.000'den fazla ürüne ulaşmıştı. Modelin sırrı finansmanda. Cihazları satın alan ayrı bir yapı kuruldu ve şirket 250 milyon dolarlık varlığa dayalı bir finansman ile büyüdü. Yani bu bir teknoloji şirketinden çok bir finans şirketi.

Türkiye'de ilk örnek var. Kiralabunu Nisan 2022'de yüzde 12 hisse karşılığında 200 milyon TL değerleme üzerinden yatırım aldı ve bebek ürünleri kiralamasına açılmayı planladığını açıklamıştı. Ama pazarın geneli boş, çünkü rakip çok güçlü. Kredi kartına taksit. Türk tüketici "kiralamak" ile "taksitle almak" arasında ikincisini sahiplik duygusu yüzünden seçiyor. Yüksek faiz ortamında cihaz finansmanının maliyeti de ağır, bu iş kârlı görünüp nakitten batan şirketler listesine girmeye çok yakın duruyor.

Boşluk bence bireyde değil, KOBİ'de. Yirmi kişilik bir ajans ya da muhasebe bürosu dizüstü, monitör ve yazıcıyı 24 ay aboneliğe, kurulum ve arıza desteğiyle almayı nakit çıkışından daha rahat bulur. Dolandırıcılık riski de bireye göre düşüktür. Topluluğumuzda araç sahipliği ile kiralama aboneliğinin matematiğini karşılaştıran bir yazı vardı. Aynı hesabı ofis ekipmanı için müşterine yapıp göstermek en iyi satış aracın olur.

8. Bisiklet ve e-bisiklet aboneliği

Hollanda'da doğan Swapfiets'in fikri basit. Aylık ücret ödüyorsun, bisiklet senin, bozulursa onarım ya da değişim aboneliğe dahil. Şirket 2024'te sekiz ülkede 45 şehirde 266 bin 831 üyeye ulaştı ve 91,1 milyon euro gelir elde etti. E-bisikletler üye tabanının beşte birini oluşturuyor.

Aynı rapordaki öbür rakam ise en az o kadar öğretici. Swapfiets 2024'ü 14,3 milyon euro net zararla kapattı, bir önceki yılki 22,6 milyon euroluk zararı azaltmış olsa da hâlâ kâra geçmedi. Bisiklet kültürünün en güçlü olduğu ülkelerde bile bu modelin ekonomisi zor. Türkiye'de bisiklet altyapısı birkaç şehirle ve sahil şeritleriyle sınırlı. Bu yüzden bu model matrisin "sabır ister" köşesinde duruyor.

Yine de dar ama gerçek bir kapı var. Eskişehir, Konya gibi bisiklet yolu olan şehirler, büyük kampüsler ve sahil kentlerinde yaz sezonu. Dönemlik öğrenci aboneliği, akademik takvime oturduğu için churnü öngörülebilir kılar. Elli bisiklet, tek kampüs, dönem başı tahsilat ve kampüs içinde haftada iki gün tamir standı. Öğrenciyken kurulabilecek işleri merak ediyorsan öğrenciler için iş fikirleri yazısına da bak. Ölçeklenmeden önce bisiklet başına aylık bakım maliyetini kuruşuna kadar bil. Kayıp ve hırsızlık oranını da en kötü senaryoyla hesapla, çünkü bu modelde kârı en çok o kalem yer. Belediyelerin paylaşımlı bisiklet sistemleriyle rekabet etmek yerine, onların ulaşmadığı uzun süreli kullanıcıya odaklan.

9. Turistlere bebek ekipmanı kiralama

Bebekle tatile çıkan herkes bilir. Oto koltuğu, park yatak, mama sandalyesi ve puset, bavulun yarısını kaplar, havayolu ayrı ücret ister. ABD'de 2016'da kurulan BabyQuip bu sorunu bir pazar yeriyle çözdü. Ekipmanı şirket değil, eğitimden geçmiş bağımsız sağlayıcılar alıyor, otele ya da kiralık eve teslim edip kuruyor. Şirket kendi sitesinde 3.000'i aşkın sağlayıcıyla 5.000'den fazla şehirde hizmet verdiğini söylüyor. Sağlayıcıların çoğu ebeveyn ya da emekli.

Türkiye'ye bakınca hesap kendiliğinden çıkıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı verisine göre 2024'te Türkiye'ye 52,63 milyon yabancı ziyaretçi geldi. Antalya, Bodrum, Fethiye ve Kapadokya'daki villa ve apart kiralamalarının önemli kısmı aile tatili. Yazın memlekete gelen gurbetçi aileleri de ekle. Buna rağmen düzenli, güvenilir, online rezervasyon yapılabilen bir bebek ekipmanı kiralama ağı yok denecek kadar az.

Bu listede en hızlı ilk geliri getirebilecek modellerden biri. Antalya'da tek kişiyle, on parça ekipmanla başlayabilirsin. Asıl müşteri kanalın villa kiralama ajansları ve butik oteller, çünkü misafir onlara soruyor. Gelir modeli kiralama başı ücret, büyüyünce sağlayıcılardan komisyon. Kritik konu güvenlik. Oto koltuğunun standart belgesi, kaza geçmişi, son kullanma tarihi ve hijyen kaydı tutulmalı. Bir kaza haberi tüm markayı bitirir, o yüzden ürün sigortasını ilk günden yaptır.

10. Markalar için ikinci el ve geri alma altyapısı

Büyük bir giyim markasının sitesinde "ikinci el" sekmesi görüyorsan arkasında Trove gibi bir altyapı şirketi olabilir. Trove'un ortakları arasında Patagonia ve Levi's gibi markalar var. Şirket markaların kendi ikinci el mağazasını, eski ürünü geri alıp hediye çeki veren programını ve ürün kontrolünü uçtan uca kuruyor. 2024'te rakibi Recurate'i satın alarak 29 marka ortağı daha ekledi ve artık ABD'deki markalı ikinci el trafiğinin yüzde 75'ini yönettiğini söylüyor.

Türkiye'de ikinci el çok canlı ama tüketiciden tüketiciye. Dolap ve Gardrops gibi platformlar bu işi büyüttü. Markanın kendi müşterisinden kendi ürününü geri aldığı, kontrol edip yeniden sattığı programlar ise çok nadir. Oysa Türkiye'nin AB'ye ihracat yapan güçlü hazır giyim markaları var ve AB'de tekstil atığına dönük düzenlemeler sıkılaşıyor. Marka için bu hem marka güveni hem müşteriyi mağazaya geri getiren bir sadakat aracı.

Gelir modeli yazılım lisansı artı operasyon ücreti. Operasyon kısmı ürünü teslim alma, kontrol, yıkama, küçük onarım ve fotoğraflamayı kapsar. İkinci el ekonomisinin sosyal tarafını konuşan bir topluluk yazısı bu modele farklı bir açıdan bakıyor. Başlangıç yolu orta ölçekli tek bir markayla, yalnızca dış giyim ve denim gibi değerini koruyan kategoride, mağaza içi geri alma pilotu.

İşletmelerin ve kurumların boşlukları: beş model

Üçüncü grupta müşteri bir şirket, bir okul ya da bir işletme. Satış daha yavaş ama müşteri bir kez girince uzun kalıyor. Bu da müşteri edinme maliyeti yüksek olsa bile hesabı kurtarabiliyor.

11. Yarı zamanlı yönetici: fractional CFO ve CMO

Bir girişim ya da büyüyen bir KOBİ, deneyimli bir finans direktörüne ihtiyaç duyar ama tam zamanlı maaşını ödeyemez. Çözüm haftada bir iki gün çalışan, aynı anda üç dört şirkete hizmet veren üst düzey yönetici. Revelio Labs'in Mart 2025 analizine göre 2018'de her 1.000 yeni yönetici pozisyonundan yalnızca 5'i kendini "fractional" diye tanımlıyordu, 2024'te bu sayı 1.000'de 18'e çıktı. En yaygın unvanlar CFO ile yüzde 18,8 ve CMO ile yüzde 14,3.

Türkiye'de bu iş gayriresmî biçimde var. Emekli bir finans müdürü iki tanıdık şirkete "danışmanlık" yapıyor. Eksik olan isim, paket ve güven. KOBİ sahibi ya "mali müşavirim var ya" diyor ya da dışarıdan birine şirketin rakamlarını açmaktan çekiniyor. Oysa mali müşavir geçmişi kaydeder, CFO geleceği planlar. Bu farkı anlatabilen kazanıyor.

Model aylık sabit ücret, net bir kapsam ve her ay sonunda yönetim kuruluna giden bir sayfa. Dört ile altı müşteri, tek kişilik bir işten iyi bir gelir çıkarır. İlk müşteriler genellikle melek yatırım almış, on ile otuz kişilik ekipler, çünkü yatırımcı düzenli rapor istiyor. Serbest çalışmanın genel dinamiklerini freelance ekonomi rehberinde anlattım. Buradaki fark, saatini değil sorumluluğunu satman. İki üç kişi bir araya gelip finans, pazarlama ve teknoloji yöneticisinden oluşan bir "kiralık yönetim ekibi" kurarsa pazarda neredeyse rakipsiz kalır.

12. Mali müşavirle birlikte çalışan yapay zekâ ön muhasebe asistanı

Bu modelde önce bir uyarı hikâyesi. Kanada merkezli Bench, küçük işletmelere yazılım destekli defter tutma hizmeti veriyordu. 27 Aralık 2024'te platform bir gecede kapandı. Şirketin 600'ü aşkın çalışanı, 113 milyon dolarlık yatırımı ve kapanıştan saatler önce sitesinde yazan 35 binden fazla ABD'li müşterisi vardı. Müşteriler vergi sezonunun hemen öncesinde kayıtlarına erişemez hâle geldi. Bench sonradan başka bir şirket tarafından satın alınıp yeniden açıldı ama ders kaldı. Müşterinin defteri sendeyse, senin kapanman onun felaketidir.

Türkiye bu model için dünyadaki en ilginç pazarlardan biri, çünkü altyapı hazır. E-fatura, e-arşiv ve e-defter yaygın, yani veri zaten dijital. Ama beyanname ve defter tarafında mali müşavirin yasal rolü var ve küçük işletme sahibi ile mali müşavir arasındaki ilişki büyük ölçüde WhatsApp'ta fotoğrafı çekilmiş fişlerle yürüyor. Doğru yapay zekâ ürünü mali müşaviri ortadan kaldırmaya çalışmaz, ona çalışır. Banka hareketlerini sınıflandırır, faturaları eşleştirir, eksik belgeyi sorar ve işletme sahibine ay ortasında "bu ay tahmini KDV'n şu" diye yazar.

Satış kanalı mali müşavir bürosu. Bir büro yüzlerce mükellefi tek seferde getirir. KOBİ'ler için yapay zekâ rehberinde genel kullanım alanlarını anlattım, bu modelin farkı gizlilik. Topluluğumuzda bir üye müşteri mizanlarını yapay zekâya açık açık yüklemeden analiz ettirmenin yolunu sormuştu. Bu soruya iyi cevap veren ürün, satışın yarısını baştan kazanır. Bir büro ve elli mükellefle pilot yap.

13. Ofis taşınması ve mobilya tasfiyesi hizmeti

Büyük bir şirket ofis küçülttüğünde ya da taşındığında yüzlerce masa, sandalye, dolap ve toplantı masası bir hafta içinde ortadan kalkmak zorundadır. Kuzey Amerika'da Green Standards bu anı bir hizmete çevirdi. Şirket fazla mobilya ve ekipmanı yeniden satıyor, bağışlıyor ya da geri dönüştürüyor ve her projede neyin nereye gittiğini raporluyor. Kendi açıklamasına göre on yılda 90 bin tonu aşkın mobilya ve ekipmanı çöpten kurtardı ve 5.000 sivil toplum kuruluşuna 35 milyon dolarlık ayni bağış yaptı.

Bu modeli büyüten şey vicdan değil rapor. Büyük şirketler ESG raporlarına "taşınmada atığın yüzde kaçını çöpe göndermedik" satırını yazmak istiyor. Hibrit çalışmayla birlikte ofis küçültmeleri de arttı. Uzaktan çalışmanın yarattığı boş metrekare, bir yerde boş masa demek.

Türkiye'de ikinci el ofis mobilyası alıp satan dükkânlar bol, yani malın gideceği yer belli. Eksik olan, taşınan şirkete tek fatura kesen, söküm, nakliye, satış, bağış eşleştirme ve rapor tarafını tek elden yapan kurumsal hizmet. Gelir üç kaynaktan gelir. Tasfiye ücreti, ikinci el satıştan pay ve rapor. Bağış tarafında köy okulları, öğrenci yurtları ve dernekler hazır alıcı. Başlangıç için tek bir ajans taşınmasını üstlen, elli masalık bir işi fotoğraflı bir rapora çevir ve o raporu satış dosyan yap.

14. Artan gıdayı kurtarma uygulaması

Danimarka'da 2015'te kurulan Too Good To Go, fırınların, restoranların ve marketlerin gün sonunda elinde kalan ürünü "sürpriz paket" olarak indirimli satmasını sağlıyor. Şirket 2023'te 62 milyon kullanıcıya ve 164 bin işletmeye ulaştığını açıkladı. Bugün Avrupa'nın büyük kısmında, Kuzey Amerika'da, Avustralya'da ve Japonya'da çalışıyor. Fiyatı işletme belirliyor, paket genellikle normal fiyatının yaklaşık üçte birine satılıyor. İşletme için hesap basit, zaten çöpe gidecek üründen birkaç lira kurtarmak ve yeni bir müşteriyi kapıdan içeri sokmak.

Bu, listedeki en dürüst "ilk örnekler var ama boşluk büyük" modeli. Türkiye'de Fazla, 2021'de 14 bin ton gıdayı israftan kurtardığını ve 48 şehirde faaliyet gösterdiğini açıklamıştı, ancak ağırlığı işletmelere dönük atık yönetiminde. Tüketiciye dönük uygulamalar da denendi. Ama mahalle fırınından akşam sekizde indirimli poğaça almak henüz bir alışkanlık değil.

Burada kopyalanacak şey uygulama değil, yoğunluk. Bu iş ancak bir kullanıcı evinin beş dakika yakınında üç dört seçenek gördüğünde çalışır, yani bir platform iş modelinin klasik tavuk yumurta sorunu. Çözüm tek bir ilçeye gömülmek. Yirmi fırın ve pastaneyle başla, işletmeye komisyon değil sabit küçük aylık ücret öner, ürün listesini sen gir. İlk üç ay hedefin para değil, akşam saatlerinde düzenli dönen beş yüz kullanıcı.

15. Not yerine beceri portfolyosu veren mikro okul

ABD'de Acton Academy, sınıf ve not yerine öğrencinin kendi hızında ilerlediği, öğrendiğini portfolyo, sunum ve gerçek projelerle gösterdiği küçük okullardan oluşan bir ağ. Kampüsleri merkez değil, kendi çocuğu için böyle bir okul isteyen ebeveyn girişimciler açıyor. Ağın sitesine göre 30 ülkede 300'ü aşkın kampüs var ve her yeni kampüs tek seferlik 20 bin dolar üyelik ücreti ile yıllık gelirin yüzde 4'ünü ödüyor. Bu aslında eğitime uygulanmış bir lisanslama modeli.

Türkiye'ye birebir taşımak gerçekçi değil. Okul açmak ve zorunlu eğitim, Millî Eğitim Bakanlığı mevzuatına sıkı biçimde bağlı, evde eğitim de yaygın bir seçenek değil. Bu yüzden uyarlama okulun yerine geçmek değil, yanına konmak olmalı. Okul sonrası ve hafta sonu çalışan, çocuğa not değil portfolyo ve beceri belgesi veren küçük gruplar. Bunun için de özel öğretim kursu izni gibi bir yasal zemin gerekebilir, açmadan önce danış.

Fırsat, sınav odaklı sistemden yorulmuş ama çocuğunu sistemden çıkaramayacak velide. Yalnız şu dürüst soruyu da sor. Topluluğumuzda eğitim teknolojileri kanalında kodlama kurslarında doygunluk olup olmadığı tartışılıyor. Fark yaratacak olan tek bir beceri değil, çocuğun yıl sonunda gösterebildiği gerçek bir proje dosyası. On iki çocuklu tek bir grup, bir dönem ve dönem sonunda velilere açık sergi ile başla.

Gelmesin iyi ki: dünyada çöken modeller

Her yükselen modelin yanında, büyük para yakıp sönen bir model var. Bunlar da en az büyüyenler kadar öğretici, çünkü "yurt dışında çok konuşuldu" ile "yurt dışında para kazandı" aynı şey değil.

Hızlı market teslimatı yazının girişinde geçti. Getir Nisan 2024'te İngiltere, Almanya, Hollanda ve ABD'deki hızlı teslimat operasyonunu kapattı. Aynı dönemde Avrupa'daki pek çok rakip de ya kapandı ya da birleşti. Ders basit. Model, yüksek yoğunluk, görece düşük kurye maliyeti ve kısa mesafe ister. Türkiye'nin büyük şehirlerinde bu üçü var, Batı Avrupa'nın çoğunda yok. Yani "gelmesin iyi ki" listesi bazen ters yönde de işliyor.

Sanal mutfaklar ikinci örnek. Wendy's 2021'de Reef Technology ile ABD, İngiltere ve Kanada'da 700 sanal mutfak birimi kuracağını açıklamıştı. Bir yıl sonra hedefi 100 ile 150'ye indirdi, Mayıs 2023'te de ABD'deki tüm Reef birimlerini kapatacağını duyurdu. Yüksek teslimat ücretleri ve restorana dönen müşteri, birim başına satışı yeterli seviyeye çıkarmaya izin vermedi. Türkiye'de sanal mutfak yapan işletmeler bu dersi bedavaya okuyabilir.

Üçüncüsü ortak ofis. WeWork Kasım 2023'te ABD'de iflas korumasına başvurdu. Yeniden yapılanma planıyla yaklaşık 4 milyar dolar borç silindi ve şirket bir yıl öncesinin yaklaşık yarısı kadar ofisle yola devam etti. Ortak çalışma alanı fikri ölmedi, ölen şey uzun vadeli kira alıp kısa vadeli satma ve bunu sınırsız büyütme hırsıydı. Dördüncüsü yukarıda anlattığım Bench. Dört örneğin ortak noktası aynı. Büyüme ekonomiden önce geldi. Unicorn değerlemesi, bir siparişin ya da bir müşterinin zarar ettirdiği gerçeğini sadece erteledi.

Bir modeli ithal ederken fikrini değil, birim başına ekonomisini ithal edersin. Fikir sınırda geçer, ekonomi gümrükte takılır.

Kopyala yapıştır neden tutmaz?

Türkiye'de "yurt dışındaki X'in Türkiye versiyonu" diye kurulup kapanan girişim sayısı az değil. Neredeyse hepsi aynı beş noktadan birinde takıldı.

Birincisi ödeme alışkanlığı. Kredi kartına taksit, Türkiye'de kiralamanın, aboneliğin ve şimdi al sonra öde ürünlerinin en büyük rakibi. Avrupa'da abonelikle çözülen ihtiyaç burada "üç taksitle alırım" ile çözülüyor. İkincisi güven. Yabancı bir markaya ya da yeni bir uygulamaya evinin anahtarını, çocuğunu, ölen babasının evrakını teslim etmek için Türk tüketicisi tanıdık referansı ister. Bu yüzden ilk müşteriler hemen her zaman bir kurum aracılığıyla gelir.

Üçüncüsü enflasyon. Yüksek enflasyonda abonelik fiyatını yılda iki kez güncellemek zorunda kalırsın ve her zam bir iptal dalgası demektir. Fiyatı nasıl kurduğun bu yüzden ürün kadar önemli, fiyatlandırma psikolojisi yazısı tam bu konuda. Dördüncüsü mevzuat. Kreş, okul, sağlık, hayvan bakımı gibi alanlar izin ister ve bu izinler yurt dışındakiyle aynı mantıkla işlemez. Beşincisi kültürel ikame. Mahalle tamircisi, kıyafet dolaştıran teyze, refakate gelen kuzen. Bunlar ücretsiz ve güvenilir rakipler. Onlarla fiyatta değil, zahmetsizlikte yarışırsın.

Yerelleştirme çeviriden ibaret değil. Topluluğumuzda uygulama yerelleştirmesinin çeviriden farkını anlatan bir yazı var, aynı ilke iş modeli için de geçerli. Ürünün dili değil, kimin ödediği, nasıl ödediği ve kime güvendiği değişmeli.

Bir modeli Türkiye'ye taşımadan önce sorulacak 5 soru

Matristeki her model için aşağıdaki beş soruyu bir kâğıda yaz ve dürüstçe cevapla. İkisinden fazlasına "bilmiyorum" diyorsan önce müşteri görüşmesi ile fikir doğrulama aşamasına dön.

1. Burada kim ödeyecek? Yurt dışında işveren ya da sigortacı ödüyorsa, Türkiye'de aynı kurumun bütçesi ve isteği var mı?
2. Ücretsiz rakibin kim? Akraba, komşu, mahalle esnafı ya da devlet hizmeti aynı ihtiyacı bedavaya karşılıyorsa, senin farkın zahmetsizlik mi, güven mi, hız mı?
3. Hangi izin ve ruhsat gerekiyor? Bunu bir avukat ya da mali müşavirle konuşmadan tek kuruş harcama.
4. Enflasyonda birim ekonomisi ayakta kalır mı? Bir siparişin ya da bir abonenin sana bıraktığı para, maliyetlerin yılda iki kez artmasına dayanıyor mu?
5. İlk on müşterini isim isim sayabiliyor musun? Sayamıyorsan model hazır, sen hazır değilsin.

Bu beş soru ilk bakışta basit görünür ama çoğu girişimi ikinci ve dördüncü soru eler. Özellikle dördüncü soru, LTV CAC oranı kavramının Türkiye'ye özgü hâlidir. Müşteri yaşam boyu değerini hesaplarken enflasyonu ve zam sonrası iptalleri hesaba katmazsan, kâğıt üzerinde güzel duran bir model gerçekte para yakar. Abonelikte iptalleri azaltmanın küçük ama etkili yolları için kart reddi kaynaklı iptalleri konuşan topluluk tartışması iyi bir başlangıç.

15 modelin kısa karşılaştırması

Aşağıdaki tablo rakam değil, nitel bir karşılaştırma. Başlangıç maliyeti, ilk gelire kalan süre ve ölçeklenme kolaylığı için kendi değerlendirmemi yazdım. Senin şehrin, sermayen ve ağın bu tabloyu değiştirebilir.

Model	Başlangıç maliyeti	İlk gelir süresi	Ölçeklenme
Ölüm sonrası idari işler	Düşük	Kısa	Orta, kurumsal anlaşmayla yüksek
Hastane refakat hizmeti	Düşük	Kısa	Orta
Yedek çocuk bakımı	Orta	Uzun	Yüksek
Bebek kıyafeti kiralama	Orta	Orta	Düşük ile orta
Köpek gündüz bakımevi	Orta ile yüksek	Orta	Franchise ile yüksek
Garantili onarım servisi	Düşük	Kısa	Orta
Ekipman aboneliği	Yüksek	Orta	Finansmana bağlı
Bisiklet aboneliği	Orta ile yüksek	Orta	Düşük
Turistlere bebek ekipmanı	Düşük	Kısa	Pazar yeriyle yüksek
Markalara ikinci el altyapısı	Orta	Uzun	Yüksek
Yarı zamanlı yönetici	Çok düşük	Kısa	Ekip kurarak orta
Yapay zekâ muhasebe asistanı	Orta	Orta	Yüksek
Ofis mobilyası tasfiyesi	Düşük ile orta	Kısa	Orta
Artan gıda uygulaması	Orta	Uzun	Yoğunluğa bağlı
Beceri odaklı mikro okul	Orta	Orta	Lisanslamayla orta

Tablodan çıkan desen şu. En hızlı nakit, hizmet ağırlıklı ve ekipman gerektirmeyen modellerden geliyor. Yarı zamanlı yönetici, onarım servisi, turistlere ekipman kiralama ve ölüm sonrası koordinasyon bu gruptan. En büyük ölçek ise kurumsal sözleşmeli ve yazılım içeren modellerde. Hangisini seçeceğin, kaç ay gelirsiz dayanabileceğine bağlı. Sermayesi sınırlı olanlar için bootstrapping mantığıyla, hizmetle başlayıp kazandıkça ürüne dönüşmek çoğu zaman en sağlam yol.

İlk 90 gün: küçük ve geri dönüşü olan başlangıç

Bu modellerin hiçbiri büyük bir lansmanla başlamamalı. İlk 30 günün tek işi konuşmak. Hedef müşteri grubundan en az yirmi kişiyle ya da kurumdan on karar vericiyle görüş. Yedek çocuk bakımında bu insan kaynakları müdürü, onarım servisinde son iki ayda bir eşyası bozulan komşun, mobilya tasfiyesinde ofis taşıyan bir şirketin idari işler sorumlusu. Bu görüşmelerden çıkacak tek cümlelik bir değer önerisi yaz.

31 ile 60. günler arasında elle çalışan bir sürüm kur. Uygulama yok, web sitesi bile şart değil. Bir form, bir WhatsApp hattı, bir tablo yeter. Bu aşama aslında bir MVP, nasıl kurulacağını MVP rehberinde adım adım anlattım. Amacın ilk ödeme yapan müşteri. Ücretsiz deneme değil, küçük de olsa gerçek bir ödeme, çünkü bir kişinin para vermesi yüz kişinin "çok güzel fikir" demesinden daha çok şey söyler.

61 ile 90. günler arasında sayılara bak. Bir müşteriyi kazanmak kaça mal oldu, bir müşteriden ayda ne kalıyor, kaç kişi ikinci kez geldi. Bu üç sayı iyiyse büyütmeyi düşün, kötüyse modeli değiştir. Gerekirse pivot yapmaktan korkma. Bu listedeki pek çok şirket, bugünkü hâline ilk denedikleri fikirden yön değiştirerek geldi. Erken aşamada destek arıyorsan KOSGEB programlarına ve bölgendeki kalkınma ajansının çağrılarına göz gezdir, ama hibeye göre model kurma, modele göre hibe ara.

Kime uygun değil? Hızlı ve kesin para arayan, satış görüşmesinden kaçan ya da ilk altı ay gelirsiz dayanamayacak biri için bu modellerin çoğu yanlış seçim. Kendini bu tarifte görüyorsan önce sıkıcı ama çok kazandıran iş fikirleri listesine bak. Orada talebi kanıtlanmış, öğrenmesi daha kısa işler var.

Hukuk, vergi ve izinler: genel çerçeve

Bu yazıda kesin madde, oran ya da süre vermiyorum, çünkü her model farklı bir mevzuata dokunuyor ve kurallar değişiyor. Genel çerçeve şu üç başlıkta toplanıyor. Birincisi kuruluş. Şahıs şirketi mi limited mi, bunu beklenen ciro ve risk düzeyine göre mali müşavirinle karar ver. Ekipman kiralayan, çocuğa ya da hastaya hizmet veren bir işte sorumluluk riski yüksek olduğu için şirket türü ve sigorta daha da önemli.

İkincisi izinler. Çocuk bakımı, okul ve kurs, hayvan bakımı, gıda ve sağlık alanında faaliyete başlamadan önce ilgili bakanlık, belediye ya da meslek kuruluşundan hangi iznin gerektiğini öğren. Üçüncüsü veri. Ölüm sonrası işler, refakat, muhasebe asistanı ve çocuk bakımı modellerinin hepsi hassas kişisel veri işliyor. Aydınlatma metni, açık rıza ve verinin nerede saklandığı ilk günden çözülmeli. Bir avukat ve bir mali müşavirle yapacağın iki saatlik görüşme, bu listedeki her modelde en ucuz sigortadır. Topluluğumuzun şirket, vergi ve hukuk kanalında benzer soruları soran çok kişi var.

Son söz

Türkiye'ye henüz gelmemiş bir iş modeli bulmak zor değil. Zor olan, onun neden gelmediğini anlamak. Bazen gerçekten kimse denememiştir. Bazen denenmiş ve taksit, güven ya da mevzuat yüzünden takılmıştır. Bazen de Getir örneğinde olduğu gibi model bizde çalışıp dışarıda çalışmıyordur. Bu listedeki on beş fikrin hiçbiri hazır bir reçete değil. Her biri, doğru soruyu soran ve küçük başlayan biri için bir kapı.

Bu modellerden birini deniyorsan ya da yurt dışında gördüğün ama burada bulamadığın bir hizmet varsa, girişimcilik kanalında anlat. Hangi modelin Türkiye'de neden tutmadığını en iyi, onu deneyenler biliyor.