@hakanoztrk
· 5 saat önce
herkesin kullanabildiği ama kimsenin sahibi olmadığı, kullanıldıkça azalan bir kaynağın, her kullanıcının kendi çıkarına göre davranması yüzünden tükenmesine ortak malların trajedisi denir. kavramı ekolojist garrett hardin 1968 aralığında science dergisinde yayımlanan aynı adlı makalesiyle yaygınlaştırdı. hardin'in örneği herkese açık bir meraydı. her çoban sürüsüne bir hayvan daha eklediğinde kazancın tamamı kendisinin olur, aşırı otlatmanın zararı ise bütün çobanlara bölünür. bu yüzden herkes hayvan eklemeye devam eder ve mera çöker. fikrin kökü daha eskidir; hardin mera örneğini 1833'te ingiliz iktisatçı william forster lloyd'un bir yazısından almıştı. makalenin asıl konusu nüfus artışıydı ve oradaki önerileri hâlâ tartışmalıdır.
oyun teorisi diliyle bu, çok oyunculu bir mahkum ikilemidir. sayılarla düşünelim. on çoban var ve her çoban bir hayvan daha eklerse o hayvandan 10 birim kazanıyor, ama meradaki bozulma toplamda 15 birimlik bir kayba yol açıyor ve bu kayıp on çobana bölünüyor. ekleyen çobana kendi hayvanı yüzünden düşen pay yalnızca 1,5 birim. ötekiler ne yaparsa yapsın eklemek her çoban için daha kârlı, yani bir baskın strateji. herkes ekleyince her çoban 10 kazanıp 15 kaybediyor ve ortaya çıkan nash dengesi herkesin daha kötü olduğu yer oluyor.
hardin'in yazısı uzun süre iki seçenekli okundu, ya merkezi kontrol ya özel mülkiyet. elinor ostrom bu ikiliği sahadan gelen kanıtlarla sarstı. 1990'da yayımlanan governing the commons kitabında isviçre alplerindeki köy meralarını, japon köylerinin ortak ormanlarını, ispanya'daki sulama birliklerini ve alanya'daki balıkçıların av noktalarını sezon başında kurayla dağıtıp dönüşümlü kullandığı düzeni inceledi. yüzyıllarca ayakta kalan bu yerel düzenlerde sekiz tasarım ilkesi buldu; kullanıcıların ve sınırların net olması, kuralların yerel koşullara uyması, kullanıcıların kural koymaya katılabilmesi, gözetim ve kademeli yaptırım, ucuz çatışma çözümü bunların başında gelir. ostrom 2009'da oliver williamson ile birlikte nobel ekonomi ödülünü aldı ve bu ödülü alan ilk kadın oldu.
konya ovasında bunu her gün görüyoruz. yeraltı suyu ortak bir havuz; her çiftçi kuyusunu biraz daha derine indirdiğinde kazanç kendisinin, düşen su seviyesi herkesin. ovada yıllardır düşen su seviyesi ve sayısı artan obruklar trajedinin toprağa yansımış hali. atölyede damla sulama ekipmanı kurduğum çiftçilerden en çok duyduğum cümle 'ben tasarruf etsem ne olacak, komşu çekiyor' oluyor. balıkçılıkta da hikâye aynı; kanada açıklarındaki morina stokları çökünce 1992'de av yasağı gelmek zorunda kaldı.
dijital dünyada açık kaynak ilginç bir örnek. kod kopyalanınca azalmaz, yani klasik anlamda ortak mal değildir; ama onu bakımda tutan gönüllülerin zamanı ve dikkati azalan bir kaynaktır. binlerce şirketin kullandığı bir kütüphanenin bir avuç gönüllüye yaslandığı, 2014'te openssl'deki heartbleed açığıyla herkesin gözü önüne serildi. şirket içinde ortak bulut bütçesi, paylaşılan test ortamları, herkesin kullandığı ortak araç makineleri de küçük ortak mallardır. sık yapılan yanlış trajediyi kaçınılmaz sanmak. ostrom'un gösterdiği gibi birbirini tanıyan, kural koyabilen ve tekrar tekrar karşılaşan topluluklar çoğu zaman tükenmeyi önler; bu yanıyla konu tekrarlanan oyunlar ve mekanizma tasarımı ile doğrudan ilgilidir.
devamını oku →
oyun teorisi diliyle bu, çok oyunculu bir mahkum ikilemidir. sayılarla düşünelim. on çoban var ve her çoban bir hayvan daha eklerse o hayvandan 10 birim kazanıyor, ama meradaki bozulma toplamda 15 birimlik bir kayba yol açıyor ve bu kayıp on çobana bölünüyor. ekleyen çobana kendi hayvanı yüzünden düşen pay yalnızca 1,5 birim. ötekiler ne yaparsa yapsın eklemek her çoban için daha kârlı, yani bir baskın strateji. herkes ekleyince her çoban 10 kazanıp 15 kaybediyor ve ortaya çıkan nash dengesi herkesin daha kötü olduğu yer oluyor.
hardin'in yazısı uzun süre iki seçenekli okundu, ya merkezi kontrol ya özel mülkiyet. elinor ostrom bu ikiliği sahadan gelen kanıtlarla sarstı. 1990'da yayımlanan governing the commons kitabında isviçre alplerindeki köy meralarını, japon köylerinin ortak ormanlarını, ispanya'daki sulama birliklerini ve alanya'daki balıkçıların av noktalarını sezon başında kurayla dağıtıp dönüşümlü kullandığı düzeni inceledi. yüzyıllarca ayakta kalan bu yerel düzenlerde sekiz tasarım ilkesi buldu; kullanıcıların ve sınırların net olması, kuralların yerel koşullara uyması, kullanıcıların kural koymaya katılabilmesi, gözetim ve kademeli yaptırım, ucuz çatışma çözümü bunların başında gelir. ostrom 2009'da oliver williamson ile birlikte nobel ekonomi ödülünü aldı ve bu ödülü alan ilk kadın oldu.
konya ovasında bunu her gün görüyoruz. yeraltı suyu ortak bir havuz; her çiftçi kuyusunu biraz daha derine indirdiğinde kazanç kendisinin, düşen su seviyesi herkesin. ovada yıllardır düşen su seviyesi ve sayısı artan obruklar trajedinin toprağa yansımış hali. atölyede damla sulama ekipmanı kurduğum çiftçilerden en çok duyduğum cümle 'ben tasarruf etsem ne olacak, komşu çekiyor' oluyor. balıkçılıkta da hikâye aynı; kanada açıklarındaki morina stokları çökünce 1992'de av yasağı gelmek zorunda kaldı.
dijital dünyada açık kaynak ilginç bir örnek. kod kopyalanınca azalmaz, yani klasik anlamda ortak mal değildir; ama onu bakımda tutan gönüllülerin zamanı ve dikkati azalan bir kaynaktır. binlerce şirketin kullandığı bir kütüphanenin bir avuç gönüllüye yaslandığı, 2014'te openssl'deki heartbleed açığıyla herkesin gözü önüne serildi. şirket içinde ortak bulut bütçesi, paylaşılan test ortamları, herkesin kullandığı ortak araç makineleri de küçük ortak mallardır. sık yapılan yanlış trajediyi kaçınılmaz sanmak. ostrom'un gösterdiği gibi birbirini tanıyan, kural koyabilen ve tekrar tekrar karşılaşan topluluklar çoğu zaman tükenmeyi önler; bu yanıyla konu tekrarlanan oyunlar ve mekanizma tasarımı ile doğrudan ilgilidir.