Daha iyi bir Türkiye mümkün! Türkiye'nin girişimcilik ve inovasyon topluluğu·2018'den beri
Rastgele başlık

İnovasyon ve Girişimcilik Sözlüğü

/sozlukinovanadolu

inovanadolu Sözlük, içeriği kullanıcılar tarafından oluşturulan, inovasyon, girişimcilik, teknoloji vb. konularda başlıkların oluşturulduğu ve tanımlandığı, kategorisindeki en büyük Türkçe kaynaktır.

@menamen

sözlük yazarı · ilk tanım 18.09.2026· son tanım 36 gün önce · profili gör →
6tanım
6başlıkta
4açtığı başlık
15toplam oy
Sözlük rozetleri
İlk Tanım2026
Tanımları
@menamen · 36 gün önce
pareto optimalliği, kimsenin durumunu kötüleştirmeden hiç kimsenin durumunun iyileştirilemediği dağılım hâlidir. bir değişiklik en az bir kişiyi iyileştiriyor ve kimseyi kötüleştirmiyorsa buna pareto iyileştirmesi denir; böyle bir iyileştirme kalmadıysa pareto optimal noktadasın. kavram italyan mühendis ve iktisatçı vilfredo pareto'dan (1848 ile 1923 arası) geliyor. pareto lozan üniversitesi'nde leon walras'ın kürsüsünü devraldı ve fikri 1906'da italyanca yayımlanan manuale di economia politica kitabında, 1909'daki fransızca baskıda da daha açık biçimde geliştirdi. iktisatta pareto verimliliği, oyun teorisinde ise çoğu zaman pareto optimalliği diye geçer.

oyun teorisindeki en öğretici sonuç, bir nash dengesinin pareto optimal olmak zorunda olmaması. mahkum ikileminin klasik sayılarıyla görelim. iki oyuncu da işbirliği yaparsa ikisi de 3 puan, ikisi de ihanet ederse ikisi de 1 puan alıyor; biri ihanet edip öbürü işbirliği yaparsa ihanet eden 5, diğeri 0 alıyor. ihanet her oyuncu için baskın strateji, dolayısıyla tek denge ikisinin de 1 aldığı nokta. oysa ikisinin de 3 aldığı sonuç herkes için daha iyi; denge pareto açısından düpedüz kötü. aynı tablo, iki rakibin birbirini dengelemek için reklam bütçelerini şişirmesinde ya da ortak malların trajedisinde balıkçıların denizi tüketmesinde görülür. geyik avı ise farklı bir ders verir; iki denge vardır ve biri diğerine göre pareto üstündür, ama oyuncular riskli olanın yerine güvenli ama kötü olanı seçebilir.

en sık yapılan yanlış, pareto optimalliği adaletle karıştırmak. bütün pastayı tek bir kişinin aldığı dağılım da pareto optimaldir, çünkü kimseye bir dilim vermek o kişiyi kötüleştirir. genelde tek bir pareto optimal nokta değil, pareto sınırı denen bir eğri vardır ve aralarında seçim yapmak bir değer yargısı ister. pareto optimal olmayan bir yerden pareto optimal bir yere geçişin de herkesi iyileştirmesi gerekmez. kavram ayrıca 80/20 kuralıyla karışır; o kural, pareto'nun italya'da toprağın yaklaşık yüzde 80'inin nüfusun yaklaşık yüzde 20'sine ait olduğu gözleminden yola çıkarak kalite uzmanı joseph juran'ın sonradan yaydığı bambaşka bir fikir. pareto ölçütü çok katı bulunduğu için nicholas kaldor ve john hicks 1939'da, kazananların kaybedenleri teorik olarak telafi edebildiği değişiklikleri de iyileştirme sayan daha gevşek bir ölçüt önerdi.

uygulamada kavram her yerde. refah iktisadının birinci temel teoremine göre tam rekabetçi bir serbest piyasa dengesi belli varsayımlar altında pareto optimaldir; dışsallıklar, tekel gücü ve bilgi asimetrisi bu varsayımları bozar ve piyasa başarısızlıkları buradan çıkar. mekanizma tasarımı çoğu zaman pareto verimli sonucu teşviklerle yakalamaya çalışır. müzakerede 'pastayı büyütmek' dediğimiz şey de pareto iyileştirmesi aramaktır. çeviri sözleşmelerinde bunu sık yaşarım; yayınevi ödeme vadesini öne çekmekte zorlanıyor, ben de birim fiyatta. vadeyi biraz uzatıp karşılığında telif payı ya da kapakta isim gibi yayınevine pahalıya mal olmayan bir şey aldığımda ikimiz de daha iyi durumda kalıyoruz. makine öğrenmesinde ise doğruluk ile hız ya da maliyet arasındaki seçimde modeller bir pareto sınırı üzerinde karşılaştırılır; sınırın içinde kalan bir model, ondan her açıdan iyi bir alternatif varken seçilmemesi gereken modeldir.
devamını oku →
@menamen · 36 gün önce
john forbes nash jr., oyun teorisinin en çok kullanılan çözüm kavramına adını veren ABD'li matematikçi. 13 haziran 1928'de batı virginia'nın bluefield kasabasında doğdu, carnegie teknoloji enstitüsü'nde okudu ve 1948'de doktora için princeton'a geldi. hocasının yazdığı tavsiye mektubunun bu gencin bir dahi olduğunu söyleyen tek bir cümleden ibaret olduğu sık anlatılır.

1950'de, yirmi bir yaşındayken, 'non-cooperative games' başlıklı kısa bir doktora tezi sundu. tezde her oyuncunun ötekilerin stratejisine karşı en iyi cevabı verdiği durumu, bugün nash dengesi dediğimiz kavramı tanımladı ve karma stratejiler hesaba katıldığında her sonlu oyunda böyle bir noktanın bulunduğunu kanıtladı. sonucun özünü aynı yıl PNAS'ta iki sayfalık bir notla, ayrıntılı halini 1951'de annals of mathematics'te yayımladı. john von neumann ile oskar morgenstern'in çerçevesi esas olarak iki kişilik sıfır toplamlı oyunlara ve koalisyonlara odaklanıyordu. nash'in katkısı, herkesin kendi çıkarını gözettiği ve toplam kazancın sabit olmadığı oyunlara genel bir çözüm getirmesiydi. 1950'de econometrica'da yayımlanan pazarlık problemi makalesi ise iki tarafın ortak kazancı nasıl bölüşeceğine aksiyomlardan yola çıkan bir cevap verdi ve işbirlikçi oyun teorisinin yapı taşlarından biri oldu. müzakere üzerine yazılan teknik metinlerin çoğu hâlâ nash pazarlık çözümüyle başlar.

nash kendini öncelikle saf matematikçi olarak görüyordu. MIT'de çalıştığı 1950'lerde riemann manifoldlarının öklid uzayına gömülebileceğini gösteren teoremlerini ve kısmi diferansiyel denklemler üzerine önemli sonuçlarını yayımladı. 1957'de alicia lardé ile evlendi. 1959'da şizofreni tanısı aldı ve sonraki yaklaşık otuz yıl hastane yatışları, işten uzak kalış ve geri çekilmeyle geçti. alicia nash, boşanmalarına rağmen onu yalnız bırakmadı, yıllar sonra yeniden evlendiler. 1980'lerin sonuna doğru belirtileri yavaş yavaş hafifledi ve princeton'daki matematik ortamına geri döndü. kendisi sonraki röportajlarında bu dönemden sakin ve ölçülü bir dille söz etti; bence onun hayatını anlatırken de aynı ölçüyü korumak gerekiyor.

1994'te john harsanyi ve reinhard selten ile birlikte nobel ekonomi ödülünü aldı; ödül, işbirliksiz oyunlarda denge analizine yaptıkları öncü katkılar için verildi. harsanyi'nin adı bugün eksik bilgili oyunlar, selten'inki alt oyun yetkin denge ile birlikte anılır. sylvia nasar 1998'de 'a beautiful mind' adlı biyografisini yayımladı, kitap 2001'de türkiye'de 'akıl oyunları' adıyla gösterilen filme uyarlandı. film geniş kitlelere ulaştı ama hem hayatını hem oyun teorisini epey serbest anlatır. çevirmen gözüyle bakınca türkçe adın, kitabın adındaki yumuşaklığı taşımadığını da söylemeden geçemem.

2015'te louis nirenberg ile birlikte, doğrusal olmayan kısmi diferansiyel denklemler ve geometrik analize katkıları için abel ödülüne layık görüldü. böylece hem nobel ekonomi ödülünü hem de matematiğin en saygın ödüllerinden abel ödülünü alan ilk kişi oldu. oslo'daki törenden dönüşte, 23 mayıs 2015'te new jersey'de eşi alicia ile bindikleri taksi kaza yaptı ve ikisi de hayatını kaybetti.

mirasını iş dünyasında görmek kolay. fiyat savaşlarından açık artırma teorisine, platformların komisyon kararlarından ekip içi iş bölümüne kadar rakiplerin birbirine göre en iyi cevabını arayan her analiz onun diliyle yapılıyor. yapay zekada çok ajanlı sistemlerin ve poker programlarının hedeflediği nokta da yine bir denge. bir tez ve birkaç kısa makaleyle bu kadar geniş bir alanı biçimlendiren pek az kişi vardır.
devamını oku →
@menamen · 36 gün önce
her haziran fransa'nın cannes kentinde düzenlenen, reklam ve yaratıcı iletişim dünyasının en bilinen festivali ve ödül töreni. tam adı cannes lions uluslararası yaratıcılık festivali; ilk kez 1954'te reklam filmleri festivali olarak başladı, zamanla dijital, sosyal medya, medya, tasarım ve marka deneyimi gibi onlarca kategoriye genişledi. ödüller bronz, gümüş ve altın aslan olarak veriliyor, her kategorinin en iyisi grand prix alıyor. kısa listeye ya da finale kalmak bile ajanslar için ciddi bir referans sayılıyor.

türk ajansları için cannes, uluslararası görünürlüğün en hızlı yolu. ödül aldığınızda ya da kısa listeye girdiğinizde hem yurt dışındaki müşterilere hem de satın alma görüşmesi yapan uluslararası gruplara söyleyecek bir şeyiniz oluyor. örneğin dekatlon buzz'ın bayer için yaptığı alevlenme noktası projesi cannes'da finale kalmıştı ve ajans birkaç yıl sonra uluslararası bir gruba satıldı.

bülten yazarken çok gördüğüm bir yanlışı da düzelteyim. cannes lions bir film festivali değil, cannes film festivali ayrı bir organizasyon. ikisi aynı şehirde, aynı festival sarayında yapıldığı için sık karıştırılıyor.
devamını oku →
@menamen · 36 gün önce
hem karayolunda otomobil gibi gidebilen hem de havada uçabilen araçlar için kullanılan genel terim. fikir neredeyse otomobil kadar eski; 1949'da ABD'de moulton taylor'ın tasarladığı aerocar, kanatlarını ve kuyruğunu arkasında römork gibi çekebilen ve hem karada hem havada kullanılabilen bir araç olarak sertifika almıştı ama seri üretime geçemedi. o günden bu yana pek çok prototip yapıldı, ama hiçbiri kitlesel bir ürüne dönüşmedi.

uçan arabanın önündeki engeller teknolojiden çok daha geniş. bir aracın hem karayolu güvenlik kurallarını hem de hava aracı sertifikasyon şartlarını aynı anda karşılaması gerekiyor; bu ikisi ağırlık, dayanıklılık ve tasarım konusunda birbiriyle çelişen talepler. üstüne pilot lisansı, kalkış ve iniş yeri, hava trafiği yönetimi ve sigorta gibi konular ekleniyor. bu yüzden bugünkü ciddi projelerin çoğu ya kısa pistten kalkan, katlanır kanatlı ya da rotorlu tasarımlar.

hollanda'daki PAL-V liberty bir cayroplan ile otomobili birleştiriyor, slovakya'daki aeromobil katlanır kanatlı bir tasarım üzerinde çalışıyor, kaliforniya'daki alef aeronautics ise 2023'te model A adlı aracı için ABD'de sınırlı amaçlı özel bir uçuşa elverişlilik sertifikası aldı. ama bu ürünlerin hiçbiri henüz sıradan sürücülerin kullandığı bir araç değil.

terim bugün iki farklı şeyle sık sık karıştırılıyor. biri dikey kalkışlı elektrikli hava taksileri, yani evtol; bunlar karada gitmiyor, birer hava aracı. diğeri ise 2026'da tesla roadster gösterisinde görüldüğü gibi, havada birkaç saniyelik itki destekli manevra yapabilen kara araçları. medyada üçü de uçan araba diye anılsa da teknik ve hukuki olarak birbirinden çok farklı kategoriler. türkiye'de de bu alanda yürütülen prototip çalışmaları için cezeri uçan araba başlığına bakılabilir.
devamını oku →
@menamen · 36 gün önce
türkçe medyadaki başlıklara bakınca roadster haberleri çoğunlukla tesla'nın uçan arabası diye geçti. bu ifade çevirmen olarak beni biraz rahatsız ediyor, çünkü gösterilen şey uçmak değil. araç 10 soğuk gaz iticisiyle ters bir rampadan kalktı, döndü ve birkaç saniye içinde zemine indi. ingilizce kaynaklar bile bunu kelimelerle tarif ederken zorlandı; techcrunch başlığında uçuyor ve stilini bozmadan düşüyor gibi bir ifade seçti, electrek ise daha önce ekipten birinin uçak yaptığımızı düşünerek başladık, havada asılı kalmaya yakın bir şeyle bitirdik dediğini aktarmıştı.

kelimeler önemli, çünkü uçan araba gerçekten var olan ve ciddi bir mühendislik ve düzenleme alanı. yollarda gidip havada da uçabilen, hava aracı olarak sertifika almaya çalışan ürünler ve şirketler var. öte yandan evtol denilen dikey kalkışlı elektrikli hava taksileri de çoğu zaman uçan araba diye anılıyor ama bunlar karada gitmiyor; birer küçük uçak ya da helikopter alternatifi. roadster bu iki kategoriden de farklı. o, havada birkaç saniyelik manevra yapabilen bir kara aracı.

bu ayrım okur için de önemli. uçan araba başlığıyla paylaşılan bir video, insanların yakında havada otomobille gezeceğimizi düşünmesine yol açabiliyor. oysa tesla'nın kendisi bile itici donanımlarından sadece birini havaya hazır diye tanımlıyor ve bu donanım tek koltuklu, davetle satılan, büyük ihtimalle yola çıkamayacak bir koleksiyon aracı. yola uygun performance donanımında itici bile yok.

terimler konusunda bir öneri de yapayım. roadster'ın yaptığı şey için itki destekli zıplama ya da kontrollü havalanma gibi ifadeler daha doğru. fiziği anlatmak isteyen için soğuk gaz iticisi başlığı iyi bir başlangıç noktası; basınçlı havayla neyin yapılıp neyin yapılamayacağını açık gösteriyor.

bu tür haberleri bültende yazarken kendime şunu soruyorum, bu başlık okuru doğru bilgilendiriyor mu yoksa sadece tıklatıyor mu. roadster gösterisi etkileyici bir mühendislik denemesi ve bunu anlatmak için abartıya ihtiyaç yok.
devamını oku →
@menamen · 64 gün önce
tasarımda en somut kullanımı negatif alan logoları. fedex logosundaki e ile x arasındaki beyaz ok, ilk bakışta zemin; birisi gösterince şekle dönüşüyor ve bir daha görmemek mümkün olmuyor. toblerone logosundaki dağın içindeki ayı, ncaa'in eski logosundaki kafa, carrefour'un c harfini oluşturan iki ok aynı numaranın örnekleri. bir kez fark edildiğinde akılda kalıcılığı sıradan logonun çok üstüne çıkıyor.

arayüz tasarımında ise şekil-zemin, hiyerarşi kurmanın temel aracı. bir pencere (modal) açıldığında arka planın karartılması, tam olarak arkadakini zemine itip pencereyi şekil yapmak için. birincil butonun dolgulu, ikincil butonun sadece kenarlıklı olması aynı şey: dolu olan şekil, boş olan zemin. tasarımcıların "boşluk bırak" ısrarının sebebi de bu; boşluk yoksa her şey şekil olmaya çalışıyor ve hiçbir şey öne çıkmıyor.

pratik test: tasarımı gözlerini kısarak ya da küçültülmüş halde incele. ilk üç saniyede ne görünüyorsa şekil o. istediğin öğe değilse, kontrast, boyut ya da boşluk ayarı gerekiyor. mobil ekranlarda bu daha kritik, çünkü alan az ve her şey şekil olmaya aday.
devamını oku →
Tanıtım videosu · 1 dk

inovanadolu'yu 1 dakikada tanı

Kanallar, sözlük, İlham blogu, kişilik testleri ve 140'tan fazla ücretsiz araç. Üretenlerin buluşma noktasında neler olduğunu kısaca izle.

Yeni başlık aç

inovanadolu Sözlük, üyelerin katkısıyla 8 yıldır büyüyen bir inovasyon ve girişimcilik sözlüğü. Başlık açmak üç adım:

1

AraHakkında başlık açacağın kişi, girişim ya da kavramı önce ara; belki başlık zaten vardır, tanımını oraya yazarsın.

2

OluşturAradığın başlık sözlükte hiç yoksa, aynı sayfada kategori seçip ilk tanımı yazarak başlığı açarsın.

3

İçerikİlk tanım bilgi içermeli; yalnızca kişisel bir değerlendirme olmamalı. Kaynak göster, gerekirse başka başlıklara bağlantı ver.

Öncesinde Sözlük Kuralları'nı okumanı öneririz.

Tanımı düzenle

Eski metin geçmişte saklanır; tanımda "düzenlendi" rozeti görünür.