@meanmekanizma tasarımı, oyun teorisinin tersten çalışan koludur. klasik oyun teorisi kuralları belli bir oyunda oyuncuların ne yapacağını sorar. mekanizma tasarımı ise varmak istediğin sonucu baştan koyar ve 'herkes kendi çıkarının peşinden koşarken bu sonuç kendiliğinden çıksın diye kuralları nasıl yazmalıyım' diye sorar. bu yüzden ona tersine oyun teorisi diyenler de var. alanın temellerini atan leonid hurwicz, eric maskin ve roger myerson 2007'de nobel ekonomi ödülünü paylaştı. hurwicz 1960'larda bilginin insanlara dağılmış olduğu ekonomik sistemleri incelemeye başladı ve 1972'de teşvik uyumu kavramını tanımladı. myerson 1979'da açıklama ilkesini genel hâliyle ortaya koydu, maskin ise 1977'de yazdığı ve yıllarca çalışma metni olarak dolaşan makalesiyle hangi hedeflerin bir mekanizmayla hayata geçirilebileceğini inceleyen uygulama teorisini kurdu.
teşvik uyumu, mekanizmada herkesin en iyi hamlesinin doğruyu söylemek olması demek. bir ürüne biçtiğin değer, gerçek maliyetin, ne kadar emek harcadığın gibi özel bilgiyi yalnızca sen biliyorsan ve yalan söylemek sana kazandırıyorsa yalan söylersin; tasarımcının işi o kazancı ortadan kaldırmak. açıklama ilkesi işi ciddi biçimde kolaylaştırır. herhangi bir mekanizmanın dengesinde elde edilen sonuç, oyuncuların özel bilgisini doğrudan ve dürüstçe bildirdiği bir mekanizmayla da elde edilebilir. yani en iyi kuralı ararken yalnızca dürüstlüğün bir nash dengesi olduğu mekanizmalara bakmak yeter. dürüstlüğün baskın strateji olduğu en tanıdık örnek vickrey açık artırması; kazanan ikinci en yüksek teklifi ödediği için kimse değerini saklayarak bir şey kazanmaz. bu fikir clarke (1971) ve groves (1973) tarafından genelleştirildi ve VCG mekanizması adıyla anılıyor.
gündelik bir örnek vereyim. bir şirket bölge müdürlerinden yıllık satış tahmini istiyor ve primi hedefin ne kadar aşıldığına bağlıyor. müdür 100 birim satabileceğini biliyor. 100 derse hedefi ancak tutturur ve sıradan prim alır, 70 derse hedefi 30 birim aşmış görünür ve büyük prim alır. ortaya çıkan şey herkesin tahminini düşük verdiği, şirketin stoku, üretimi ve nakdi yanlış planladığı bir sistem. çözüm bir mekanizma tasarımı numarası; primi hem gerçekleşen satışa hem de tahminin isabetine bağlarsın, öyle ki müdür için en kârlı beyan gerçek beklentisi olur. iki çocuğa pasta bölerken 'biri keser, öbürü seçer' kuralı da aynı mantığın en eski hâli; kesen, adil kesmekten başka bir şeyle kazanamaz.
uygulamaları her yerde. reklam ağlarının açık artırmaları, açık artırma teorisi ile mekanizma tasarımının en çok para döndüren buluşma noktası; facebook reklamlarda VCG kullandı, google ise yıllarca dürüst teklifi baskın kılmayan genelleştirilmiş ikinci fiyat düzenini kullandı. platform ekonomisi de baştan sona bir tasarım işi; airbnb iki tarafın yorumunu ikisi de yazana kadar gizleyerek misilleme korkusuyla şişirilmiş puanları azaltmaya çalıştı. böbrek nakli eşleştirmeleri, okul yerleştirme sistemleri, yazılım dünyasındaki hata ödül programları ve sigortada ahlaki tehlike ile ters seçime karşı kurulan muafiyet düzenleri hep aynı soruya cevap arar.
sınırları da net. myerson ve satterthwaite 1983'te, alıcının ve satıcının değerini yalnızca kendisinin bildiği ikili ticarette aynı anda verimli, teşvik uyumlu, gönüllü katılımlı ve dışarıdan sübvansiyonsuz bir mekanizmanın genelde var olmadığını gösterdi; bilgi asimetrisi her zaman bir bedel ister. VCG tarzı mekanizmalar düşük gelir getirebilir, danışıklı tekliflere açıktır ve katılımcıların karmaşık kuralı anlayacağını varsayar. tasarımcının kurala sadık kalacağına da güvenmek gerekir. güvenlik tarafında 'kullanıcı kurala uyar' varsayımıyla kurulmuş sistemlerin, birinin kâr ettiği bir boşluktan çöktüğünü defalarca gördüm; mekanizma tasarımı bu şüpheciliği matematiğe döken alan.
teşvik uyumu, mekanizmada herkesin en iyi hamlesinin doğruyu söylemek olması demek. bir ürüne biçtiğin değer, gerçek maliyetin, ne kadar emek harcadığın gibi özel bilgiyi yalnızca sen biliyorsan ve yalan söylemek sana kazandırıyorsa yalan söylersin; tasarımcının işi o kazancı ortadan kaldırmak. açıklama ilkesi işi ciddi biçimde kolaylaştırır. herhangi bir mekanizmanın dengesinde elde edilen sonuç, oyuncuların özel bilgisini doğrudan ve dürüstçe bildirdiği bir mekanizmayla da elde edilebilir. yani en iyi kuralı ararken yalnızca dürüstlüğün bir nash dengesi olduğu mekanizmalara bakmak yeter. dürüstlüğün baskın strateji olduğu en tanıdık örnek vickrey açık artırması; kazanan ikinci en yüksek teklifi ödediği için kimse değerini saklayarak bir şey kazanmaz. bu fikir clarke (1971) ve groves (1973) tarafından genelleştirildi ve VCG mekanizması adıyla anılıyor.
gündelik bir örnek vereyim. bir şirket bölge müdürlerinden yıllık satış tahmini istiyor ve primi hedefin ne kadar aşıldığına bağlıyor. müdür 100 birim satabileceğini biliyor. 100 derse hedefi ancak tutturur ve sıradan prim alır, 70 derse hedefi 30 birim aşmış görünür ve büyük prim alır. ortaya çıkan şey herkesin tahminini düşük verdiği, şirketin stoku, üretimi ve nakdi yanlış planladığı bir sistem. çözüm bir mekanizma tasarımı numarası; primi hem gerçekleşen satışa hem de tahminin isabetine bağlarsın, öyle ki müdür için en kârlı beyan gerçek beklentisi olur. iki çocuğa pasta bölerken 'biri keser, öbürü seçer' kuralı da aynı mantığın en eski hâli; kesen, adil kesmekten başka bir şeyle kazanamaz.
uygulamaları her yerde. reklam ağlarının açık artırmaları, açık artırma teorisi ile mekanizma tasarımının en çok para döndüren buluşma noktası; facebook reklamlarda VCG kullandı, google ise yıllarca dürüst teklifi baskın kılmayan genelleştirilmiş ikinci fiyat düzenini kullandı. platform ekonomisi de baştan sona bir tasarım işi; airbnb iki tarafın yorumunu ikisi de yazana kadar gizleyerek misilleme korkusuyla şişirilmiş puanları azaltmaya çalıştı. böbrek nakli eşleştirmeleri, okul yerleştirme sistemleri, yazılım dünyasındaki hata ödül programları ve sigortada ahlaki tehlike ile ters seçime karşı kurulan muafiyet düzenleri hep aynı soruya cevap arar.
sınırları da net. myerson ve satterthwaite 1983'te, alıcının ve satıcının değerini yalnızca kendisinin bildiği ikili ticarette aynı anda verimli, teşvik uyumlu, gönüllü katılımlı ve dışarıdan sübvansiyonsuz bir mekanizmanın genelde var olmadığını gösterdi; bilgi asimetrisi her zaman bir bedel ister. VCG tarzı mekanizmalar düşük gelir getirebilir, danışıklı tekliflere açıktır ve katılımcıların karmaşık kuralı anlayacağını varsayar. tasarımcının kurala sadık kalacağına da güvenmek gerekir. güvenlik tarafında 'kullanıcı kurala uyar' varsayımıyla kurulmuş sistemlerin, birinin kâr ettiği bir boşluktan çöktüğünü defalarca gördüm; mekanizma tasarımı bu şüpheciliği matematiğe döken alan.