Türkiye'nin en kapsamlı girişimcilik ve inovasyon bültenine kaydolduğunuz için teşekkür ederiz.
Belirli aralıklarla e-posta kutunuza; girişimcilik, inovasyon, teknoloji, proje geliştirme ve üretim kültürüne dair rafine edilmiş içerikler göndereceğiz. Dilediğiniz zaman aboneliğinizi kolayca iptal edebilirsiniz.
Bültene kaydolmak güzel bir başlangıç. Peki, inovanadolu'nun bir parçası olmaya ne dersiniz?
inovanadolu.com'a şimdi üye olarak topluluklara katılabilir, projelerinizi görünür kılabilir, yeni insanlarla tanışabilir ve fikirlerinizi üretime dönüştürebileceğiniz araçlara erişebilirsiniz.
Bir sonraki versiyonunuzu ortaya çıkarmak ve üretim yolculuğunuza başlamak için sizi inovanadolu'ya bekliyoruz.
inovanadolu Sözlük, içeriği kullanıcılar tarafından oluşturulan, inovasyon, girişimcilik, teknoloji vb. konularda başlıkların oluşturulduğu ve tanımlandığı, kategorisindeki en büyük Türkçe kaynaktır.
bir şirketin yeni bir firmadan mal ya da hizmet alabilmesi için o firmayı satın alma sistemine resmi tedarikçi olarak tanımlaması süreci. vergi levhası, faaliyet belgesi, mali tablolar, banka bilgileri, sigorta poliçeleri, bilgi güvenliği anketleri ve sözleşme şartları bu aşamada toplanır. büyük şirketlerde süreç standartlaştırılmıştır ve haftalar sürebilir.
sorun, bu sürecin genellikle yerleşik ve büyük tedarikçiler düşünülerek tasarlanmış olmasıdır. iki yıllık bir girişimden üç yıllık bilanço, yüzlerce soruluk güvenlik anketi ve uzun ödeme vadesi istendiğinde ortaya garip bir tablo çıkar. pilot müşteri olarak başarıyla çalışılmış bir girişim, pilot ile ilk fatura arasındaki aylarda gelirsiz kalıp kapanma noktasına gelebilir. kurumsal inovasyon ekiplerinin en çok şikâyet ettiği darboğazlardan biri tam olarak budur.
işe yarayan çözümler genelde birkaç düzenlemeyi birlikte içerir. satın almadan bir kişinin pilotun ilk gününden ekipte olması ve belgelerin pilot sırasında toplanması. erken aşama firmalar için kısaltılmış bir liste, örneğin üç yıllık bilanço yerine son on iki ayın banka hareketleri. güvenlik anketinin çok faktörlü doğrulama, yedekleme ve geri dönüş testi, erişim kayıtları, olay bildirimi süresi ve verinin nerede tutulduğu gibi gerçekten vazgeçilmez sorulara indirilmesi. pilot sözleşmesine başarı halinde geçiş dönemi ücreti eklenmesi ve küçük firmalar için daha kısa ödeme vadesi istisnası. sık yapılan hata kısaltmayı gevşeklik sanmaktır. kısa liste, risksiz demek değildir. hangi soruların kaldığına güvenlik, hukuk ve finans birlikte karar vermelidir. bu düzen tedarik zinciri riskini artırmadan tedarikçi inovasyonu ve girişimlerle iş birliğini hızlandırır. pilotun başında yazılan pilot kabul kriterleri ile kayıt süreci aynı takvime oturtulduğunda başarı ile ilk fatura arasındaki boşluk büyük ölçüde kapanır.
bir pilot proje başlamadan önce, sonunda başarılı sayılması için neyin gerçekleşmesi gerektiğini yazılı hale getiren ölçütler listesi. kurumsal inovasyonda, özellikle yapay zeka ve otomasyon denemelerinde pilotların çoğu teknik olarak başarısız olmaz ama kimse 'bu işe yaradı mı' sorusuna net yanıt veremediği için proje aylarca askıda kalır. bu durum pilot çıkmazı olarak bilinen tablonun en yaygın nedenidir.
iyi yazılmış kriterler birkaç soruya cevap verir. pilot sonunda hangi iş kararı farklı verilecek. bugünkü süreç ne kadar sürüyor, ne kadar hata yapıyor ve ne kadara mal oluyor. başarı eşiği nedir ve bunu teknik ekip değil iş birimi mi onaylıyor. sistem yanıldığında ne oluyor ve bu hatanın maliyeti ne. aracı kullanacak ekip gerçekten kullanıyor mu. tüm şirkete yayıldığında altyapı, lisans ve bakım maliyeti ne olur. son olarak kim, hangi tarihte devam, durdur ya da değiştir kararlarından birini verecek.
en çok atlanan madde başlangıç ölçümüdür. mevcut sürecin performansı bilinmeden pilotun sonunda bir karşılaştırma yapılamaz ve birçok şirkette bu sayı yoktur. ölçmek birkaç hafta sürebilir, bu süreyi baştan plana koymak gerekir. kullanıcı kabulü de sık unutulur. model ne kadar doğru çalışırsa çalışsın, kullanması gereken ekip eski yöntemle devam ediyorsa pilot başarısızdır. bunun için kullanım oranı gibi basit bir kpi tanımlamak işe yarar.
kriter yazmak başlangıcı geciktirir ve ekipler buna sabırsızlanır. ama yazılı kriterlerin belki de en büyük faydası, pilot başarısız olduğunda bunu kabul etmeyi kolaylaştırmasıdır. başarısız bir denemeyi zamanında durdurmak kaynak açısından bir kazançtır. kavram kanıtı aşamasından gelen bir girişimle çalışılıyorsa, kriterlerin yanına başarı halinde ne olacağını, örneğin geçiş dönemi ücretini ve tedarikçi kaydı sürecinin ne zaman başlayacağını da yazmak girişimin pilot sonrasında nefessiz kalmasını önler.
belli bir dönem boyunca canlı sisteme yeni özellik ve riskli değişiklik çıkılmaması kuralı. ingilizcede code freeze. en yaygın örneği yıl sonu, yani kampanya trafiğinin zirve yaptığı, ekibin yarısının izinde olduğu ve onay verecek yöneticilere ulaşmanın zorlaştığı haftalar. büyük sürüm öncesi stabilizasyon dönemleri ve yoğun satış günleri de aynı mantıkla dondurulur.
kurumsal tarafta işleyen bir dondurmanın kuralları genelde şöyle kurulur. belli bir tarihten sonra yeni özellik çıkmaz, hata düzeltmeleri iki kişinin onayıyla çıkabilir. veritabanı şeması değişikliği daha erken durdurulur, çünkü geri alması en zor iş odur. bağımlılık güncellemeleri ay sonuna kadar bitirilir, otomatik güncelleme botları durdurulur. sertifika, alan adı ve ödeme sağlayıcısı anahtarlarının bitiş tarihleri tek tek kontrol edilir, ssl belgesi tam yılbaşında biten şirket az değildir. dondurmadan önce bir geri dönüş tatbikatı yapılıp son sürümü bir öncekine döndürmenin kaç dakika sürdüğü gerçekten ölçülür.
dondurma ekibin boş kalması demek değil. teknik borç listesindeki küçük işler, test kapsamını artırma, kararsız test temizliği, belgeleme ve monitoring panellerini iyileştirme bu dönemde yapılır. kural herkese aynı uygulanmak zorunda da değil. kampanya trafiği alan ödeme akışıyla iç raporlama paneli aynı risk seviyesinde değildir.
en zor kısım teknik değil iletişim. satış ekibi müşteriye aralıkta çıkar diye söz verdiyse dondurma çatışmaya dönüşür. dondurma tarihini ekim sonunda satış ve müşteri ekipleriyle paylaşmak, izin takvimini yazılım takvimiyle birlikte yapmak bu çatışmanın çoğunu önler.
işbirlikçi oyun teorisi, oyuncuların bağlayıcı anlaşmalar yapabildiği durumları inceler. tek tek hamleler yerine koalisyonlara bakar; hangi oyuncu grubu kendi başına ne kadar değer yaratabilir, ortak kazanç nasıl bölünürse kimse masadan kalkmaz. oyun teorisinin diğer büyük kolu olan işbirliksiz teoride ise anlaşmalar dışarıdan zorlanamaz ve her oyuncu kendi stratejisini seçer. ayrım sanıldığı gibi oyuncuların iyi niyetli olup olmadığıyla ilgili değil, sözleşmelerin uygulanabilir olup olmadığıyla ilgili. alanın temeli john von neumann ile oskar morgenstern'in 1944'teki theory of games and economic behavior kitabına dayanıyor; her koalisyonun garanti edebileceği değeri gösteren karakteristik fonksiyon fikri oradan çıktı.
en önemli çözüm kavramlarından biri çekirdek. bir bölüşüm çekirdekteyse hiçbir koalisyon ayrılıp kendi başına daha fazla kazanamaz. kavram 1950'lerde donald gillies ve lloyd shapley'nin çalışmalarıyla şekillendi. somut bir örnek vereyim. üç tedarikçi a, b ve c bir otomotiv üreticisine ortak teklif vermeyi düşünüyor. tek başına hiçbiri işi alamıyor, herhangi ikisi birlikte 60 birim kâr ediyor, üçü birlikte 90 birim. çekirdek için her ikilinin toplamda en az 60 alması gerekiyor; üç ikilinin şartlarını toplayınca toplam en az 90 olmalı, o da tam 90. tek çözüm herkese 30. şimdi üçlünün kârını 80'e düşürelim. ne şekilde bölersen böl bir ikili 60'tan azını alacak ve üçüncüyü bırakıp kendi başına teklif vermek isteyecek; çekirdek boş. olga bondareva 1963'te ve shapley 1967'de çekirdeğin hangi koşulda boş olmadığını gösteren teoremi bağımsız olarak kanıtladılar.
başka çözüm kavramları da var. shapley değeri her oyuncuya ortalama marjinal katkısı kadar pay verir. john nash 1950'de iki kişilik pazarlık için bugün nash pazarlık çözümü denen kuralı önerdi; bu, müzakere literatürünün temel taşlarından. david schmeidler'in 1969'daki nükleolus kavramı en mutsuz koalisyonun şikayetini en aza indirir. david gale ile shapley'nin 1962'deki kararlı eşleştirme algoritması ise öğrencilerin okullara, doktorların hastanelere yerleştirilmesinde kullanılıyor; shapley bu çizgideki katkıları için 2012'de alvin roth ile birlikte nobel ekonomi ödülünü aldı.
iş dünyası bu oyunlarla dolu. ortak girişimler, ihalelere konsorsiyumla girmek, havayolu ittifakları, rakip firmaların ortak lojistik deposu kurması, birlikte rekabet stratejileri. otomotiv tedarik zincirinde çalışırken üç tedarikçinin ortak bir test laboratuvarı kurma girişimine katıldım; iş, maliyetin nasıl bölüneceği tartışmasında az kalsın batıyordu, çünkü en büyük firma 'ben olmasam laboratuvarın anlamı yok' diye haklı olarak daha düşük pay istiyordu. bu tam olarak çekirdeğin sorduğu soru. havalimanı pisti maliyetinin farklı uçak tipleri arasında bölüşümü de littlechild ile owen'ın 1973'teki klasik örneği.
sınırlamaları da var. işbirlikçi teori anlaşmanın bağlayıcı olduğunu kabul eder ama nasıl bağlayıcı olduğunu sormaz. gerçekte kartellerin dağılması, ortaklıkların bozulması bize anlaşmayı ayakta tutan şeyin inandırıcı taahhüt ve teşvikler olduğunu, yani işin sonunda mahkum ikilemi gibi işbirliksiz bir hesaba döndüğünü hatırlatır. nash'in 1953'te başlattığı ve nash programı denen çizgi, işbirlikçi çözümleri işbirliksiz pazarlık oyunlarından türetmeye çalışır. bir başka not; çekirdekteki her bölüşüm pareto optimalliği taşır, ama pareto optimal her bölüşüm çekirdekte değildir.
ahlaki tehlike, bir taraf riskin ya da sonucun bedelini tam taşımadığında ve davranışı karşı tarafça gözlenemediğinde, daha dikkatsiz ya da kendi çıkarına daha düşkün davranma eğilimi. bilgi asimetrisinin işlemden sonra ortaya çıkan yüzü. adındaki ahlak yanıltıcı; konu kötü insanlar değil, teşvikler. terim 19. yüzyıl sigortacılarının dilinden geliyor, iktisada ise kenneth arrow'un 1963'teki sağlık ekonomisi makalesi ve mark pauly'nin 1968'deki yanıtıyla yerleşti. arabası tamamen güvence altındaki biri onu kilitlemeyi biraz daha sık unutur. bu bir karakter kusuru değil, maliyetin bir kısmının başkasına geçmesinin doğal sonucu.
kavramın en geniş hali vekalet sorunu. bir asil, yani iş sahibi, işi bir vekile bırakır ve vekilin ne kadar çabaladığını göremez, sadece sonucu görür; sonuç da çabanın yanında şansa bağlıdır. michael jensen ve william meckling 1976'da şirketi bu gözle okudu. hissedarlar asil, yöneticiler vekil, iki tarafın çıkarı arasındaki farkın bedeline de vekalet maliyeti dediler. bengt holmström 1979'da hangi gözlemlerin sözleşmeye girmesi gerektiğini gösterdi ve sözleşme teorisine katkıları 2016'da oliver hart ile birlikte nobel ekonomi ödülüyle tanındı. oyun teorisi diliyle bu, asilin önce sözleşmeyi önerdiği, vekilin sonra gizli eylemini seçtiği sıralı bir oyundur ve çözümü mekanizma tasarımının yakın akrabası sayılan sözleşme tasarımıdır.
sayılı bir örnek. bir yönetici yüksek çaba gösterirse projenin başarı ihtimali yüzde 80, düşük çabada yüzde 40. başarı şirkete 100 birim kâr getiriyor, başarısızlık sıfır. yüksek çabanın yöneticiye kişisel maliyeti 10 birim. sabit maaşla çalışıyorsa ekstra çabanın ona getirisi sıfır, maliyeti 10; düşük çabayı seçer. hissedarlar başarıya bağlı b büyüklüğünde bir prim koyarsa yönetici yüksek çabada 0,8b eksi 10, düşük çabada 0,4b bekler. çabanın ona değmesi için b en az 25 olmalı. hissedarlar beklenen olarak 20 birim prim öder, karşılığında beklenen kâr 40'tan 80'e çıkar. pürüz şurada. prim yöneticiye kendi kontrolünde olmayan şansı da yükler, riskten kaçınan yönetici bu belirsizlik için ek ücret ister. asıl çekişme teşvik ile risk paylaşımı arasındaki bu dengededir.
pratikte araçlar tanıdık. sigortada muafiyet ve katılım payı, kaskoda hasarsızlık indirimi sigortalıyı maliyetin bir kısmına ortak eder. şirketlerde hisse opsiyonu, uzun vadeli performans primi ve geri alma maddeleri yöneticiyi hissedara yaklaştırır; ama kısa vadeli hisse fiyatına bağlanmış prim, yöneticiyi çeyrek sonunu süslemeye de itebilir. risk sermayesi yatırımlarının turlara bölünmesi, kurucu hisselerine hak kazanma takvimi konması, yönetim kurulunda koltuk istenmesi hep yatırımcının göremediği çabayı dolaylı yoldan yönetme çabası. bankacılıkta batamayacak kadar büyük kurumların kurtarılma beklentisiyle daha fazla risk alması, 2008 krizinden sonra en çok konuşulan ahlaki tehlike örneği oldu. otomotiv tedarik tarafında yıllarca gördüğüm bir örnek de var. hatalı parçanın bedeli sonradan garanti iadesiyle ödendiğinde tedarikçide hat sonu kontrolü gevşiyor; bu yüzden sözleşmelere geri çağırma maliyetinin nasıl paylaşılacağı ayrıntılı yazılıyor.
yapay zekada da aynı yapı karşımıza çıkıyor. pekiştirmeli öğrenme ile eğitilen bir ajan tasarımcının gerçek amacını değil ölçülen ödülü en büyükler, ölçümde bir açık bulursa onu kullanır. ödül istismarı denen bu durum, asil ile vekil arasındaki boşluğun makinedeki karşılığı. yanlış anlamalara gelince, ahlaki tehlike ters seçimle aynı şey değil; ters seçim sözleşmeden önceki gizli bilgiyle, ahlaki tehlike sözleşmeden sonraki gizli eylemle ilgili. denetimi artırmak da her zaman çözüm değil, izlenen çalışan ölçüleni yapar, ölçülmeyeni bırakır. ilişki uzun soluklu olduğunda ise tekrarlanan oyunların mantığı devreye girer ve itibar kaygısı sözleşmenin yapamadığını kısmen yapar.
google'ın kuantum bilgisayar donanımı, yazılımı ve algoritmaları üzerine çalışan araştırma birimi. merkezi kaliforniya'daki santa barbara'da ve süperiletken kübit teknolojisi üzerine çalışıyor. adında yapay zeka geçse de asıl işi kuantum bilgisayar geliştirmek.
kamuoyunda üç sonuçla tanınıyor. 2019'da sycamore adlı işlemciyle kuantum üstünlüğü iddiasında bulundu; bu iddia o dönem tartışma da yarattı. aralık 2024'te willow çipiyle kuantum hata düzeltmede eşik altına inildiğini gösterdi. ekim 2026'da ise sihirli durum üretimindeki darboğazı hedefleyen magic state cultivation yöntemini ilk kez gerçek donanımda gösterdi; sonuç science'ta yayımlandı ve sundar pichai tarafından duyuruldu.
kurumsal inovasyon tarafından bakınca google'ın yaklaşımı ilginç. kübit sayısı yarışına girmek yerine hata düzeltmeyi adım adım kanıtlayan bir yol haritası izliyor ve teorik çalışmalarla donanım deneylerini aynı ekipte tutuyor. örneğin cultivation fikri 2024'te ekibin kendi araştırmacıları craig gidney, noah shutty ve cody jones'un teorik makalesinden çıktı, iki yıl sonra aynı ekibin çipinde denendi. ekibin kriptografi alanındaki kaynak tahminleri de açık anahtarlı kriptografinin geleceği tartışılırken sık sık referans alınıyor. yapay zeka tarafındaki kardeş birim için google deepmind başlığına bakılabilir.
fransa merkezli, perakende ve mağazacılık sektörüne özel pazarlama çözümleri sunan uluslararası şirketler grubu. 1983'te kuruldu. 2017 başındaki habere göre 26 ülkede faaliyet gösteriyor, yaklaşık 1.500 kişi çalıştırıyordu; 2015'te 675 milyon avro, 2016'da 700 milyon avro ciroya ulaştığı yazılmıştı. kendini avrupa'nın en büyük perakende odaklı pazarlama grubu olarak tanımlıyor ve 300'ü aşkın uluslararası perakende şirketine hizmet verdiğini söylüyor. geleneksel gücü perakendeye yönelik pazarlama iletişimi ve baskı hizmetleri.
türkiye'ye 2001'de girdi. 1997'de zeynep necipoğlu'nun kurduğu elan reklam ajansını satın alarak altavia türkiye'yi oluşturdu. grubun asıl türkiye hamlesi ise dijital tarafta oldu. move2020 adını verdiği büyüme planı kapsamında farklı ülkelerde dijital ortaklıklar kuran grup, ocak 2017'de dekatlon buzz'ın çoğunluk hissesini aldı. temmuz 2017'de iki yapı birleşerek altavia dekatlon adını aldı, ekim 2019'da da kalan hisselerin tamamı kurucu ortaklar samet ensar sarı ve vadi efe'den satın alındı.
girişimciler için ilginç tarafı satın alma stratejisi. perakende pazarlamada güçlü ama dijitalde eksik bir grup, bu açığı sıfırdan kurmak yerine yerel dijital ajansları alıp kurucularını bir süre yönetimde tutarak kapatıyor. türkiye'de ajans kuranların exit senaryosunu düşünürken baktığı tipik alıcı profili bu.
kurumsal ve otomotiv tarafından bakınca yeni roadster'ın en önemli tarafı ürün yapısı. tesla tek bir model yerine üç donanım açıkladı. performance yola hazır, iki koltuklu ve itici içermiyor; aktif aerodinamik ve çok modlu bir emme sistemiyle yere basma kuvveti üretiyor. thrust piste hazır, iki koltuklu ve arkaya monte soğuk gaz iticileriyle 0'dan 60 mil hıza bir saniyenin altında çıkması hedefleniyor. rocket ise havaya hazır, tek koltuklu ve aracın çevresine yerleştirilmiş 10 iticiyle geliyor. üçü için ortak vaat 300 mil yani yaklaşık 480 kilometre menzil ve saatte 230 milin üzerinde hız.
bu yapı lüks otomobil dünyasının bilinen bir modelini hatırlatıyor. bir yanda belirli bir fiyata satılan, yola çıkabilen bir hiper otomobil, öbür yanda çok sınırlı sayıda, pistte ya da özel etkinliklerde kullanılan, neredeyse koleksiyon ürünü olan versiyonlar. electrek'in ağustos haberinde de sınırlı sürüm için ferrari XX programına benzer bir modelin konuşulduğu yazıyordu. rezervasyon tutarları bunu destekliyor; performance için 50 bin dolar, thrust için 250 bin dolar kapora isteniyor, rocket yalnızca davetle.
menzil vaadi de dikkat çekici. 2017'deki ilk tanıtımda yaklaşık 620 mil yani bin kilometre menzil söylenmişti, şimdi 300 mil söyleniyor. bunun nedeni açıklanmadı ama karbon fiber gövde, itici paketi ve basınç tankları için ayrılan hacim düşünüldüğünde batarya kapasitesinden ödün verilmiş olması mantıklı. hızlanma tarafında ise vaat 1,9 saniyeden bir saniyeye indi. yani ürün daha az menzilli ama çok daha uç bir performans aracına dönüştü.
sektör açısından bakınca roadster, tesla'nın ana iş modeli için kritik bir ürün değil. musk'ın kendisi de gelire büyük katkı yapacağından emin olmadığını söyledi. şirketin geliri model 3 ve model y gibi kitle modellerinden ve giderek otonom sürüş ile enerji tarafından geliyor. roadster daha çok bir teknoloji vitrini ve marka yatırımı.
bence asıl izlenecek şey, bu araçta geliştirilen teknolojilerin daha geniş ürünlere geçip geçmeyeceği. aktif aerodinamik, emme sistemi ve karbon fiber üretim tecrübesi kitle modellerine sızarsa roadster amacına ulaşmış olur. itici paketinin ise uzun süre gösteri ve koleksiyon dünyasında kalacağını düşünüyorum.
merkezi norveç'in başkenti oslo'da bulunan, dünyanın önde gelen mineral gübre üreticilerinden biri. kökleri 1905'te kurulan norsk hydro'ya dayanıyor; şirketin gübre işi 2004'te ayrılarak yara international adıyla ayrı bir şirket olarak oslo borsası'na açıldı. azotlu gübre, amonyak ve bitki besleme çözümleri ana iş alanları; amonyak üretimi doğalgaza bağlı olduğu için enerji fiyatları şirketin maliyetini doğrudan etkiliyor.
yara son yıllarda kendini yalnızca gübre satan bir şirket olarak değil, çiftçinin verimini artıran bir tarım çözümleri şirketi olarak konumlandırıyor. dijital tarım araçları, toprak ve bitki analizine dayalı gübreleme önerileri ve düşük karbonlu amonyak projeleri bu dönüşümün parçaları. çünkü gübrenin doğru zamanda, doğru miktarda kullanılması hem çiftçinin maliyetini hem de çevresel etkiyi belirliyor.
şirketin girişim sermayesi kolu yara growth ventures, tarım teknolojisi girişimlerine yatırım yapıyor. türkiye'deki en bilinen yatırımı tarfin; aralık 2021'de açıklanan 8 milyon dolarlık turda yara growth ventures, tarfin'in mevcut yatırımcılarıyla birlikte yer aldı. bir gübre devinin çiftçiye vadeli girdi finansmanı sağlayan bir girişime yatırım yapması anlamlı, çünkü çiftçinin girdiye erişimi doğrudan gübre talebini belirliyor. bu ilişkinin arka planı tarım girdisi finansmanı başlığında.
girişimciler için yara örneği, büyük sanayi şirketlerinin kurumsal girişim sermayesi kollarının neden önemli yatırımcılar olduğunu gösteriyor. bu fonlar para kadar sektör bilgisi, tedarik zinciri bağlantısı ve uluslararası pazara açılma kapısı da getirebiliyor.
gelişmekte olan piyasalarda kapsayıcı finansal teknolojilere yatırım yapan girişim sermayesi şirketi. merkezi ABD'nin washington şehrinde bulunuyor ve 2015'te, finansal kapsayıcılık alanında uzun geçmişi olan accion'ın girişim yatırımları deneyiminden doğdu. odağı hindistan, latin amerika, afrika, güneydoğu asya ve türkiye gibi pazarlarda bankacılık hizmetine erişimi sınırlı bireylere ve küçük işletmelere hizmet eden fintech girişimleri.
fonun yatırım tezi, finansal kapsayıcılık ile ticari getirinin aynı yöne çekebileceği fikrine dayanıyor. yani düşük gelirli ya da kayıt dışı kalmış kesimlere ödeme, kredi, sigorta ve tasarruf ürünü götüren şirketlerin hem sosyal etki hem de büyük bir pazar yakalayabileceği varsayımı. bu yüzden portföyünde küçük işletme kredisi, tarım finansmanı ve dijital ödeme gibi alanlar ağırlıklı.
türkiye ile en bilinen bağı tarfin. quona capital eylül 2020'de tarfin'in 5 milyon dolarlık seri A turuna liderlik etti; bu turda elevator ventures, syngenta group ventures, collective spark ve wamda da yer aldı. fonun ortağı johan bosini o dönem türkiye'nin dünyanın yedinci büyük tarım üreticisi olduğuna dikkat çekmişti.
türk girişimciler için önemli bir not; fintech ya da tarım finansmanı kuran ve sosyal etkisini rakamla gösterebilen bir ekip, yalnızca yerel değil, kapsayıcı finansa odaklanan uluslararası girişim sermayesi fonlarının da radarına girebiliyor. tarfin bu yolun türkiye'deki öncü örneklerinden.
çiftçinin tohum, gübre, zirai ilaç, yem ve benzeri üretim girdilerini sezon başında temin edip bedelini hasattan sonra ödeyebilmesini sağlayan finansman türü. tarımın temel nakit sorununa cevap veriyor; çiftçinin gideri ekimle birlikte başlıyor ama geliri ancak ürün satılınca geliyor. aradaki aylar boyunca birinin bu girdiyi finanse etmesi gerekiyor.
türkiye'de bu ihtiyacın geleneksel karşılığı bayinin vadeli satışı, yani köy ve ilçe bayisinin defterine yazılan veresiye. yakın, hızlı ve tanıdık ama genelde pahalı, kayıt dışı ve bayinin kendi nakit gücüyle sınırlı. bayi de kendi tedarikçisine ödeme yapmak zorunda olduğu için zor bir yılda zincirin her halkası sıkışıyor. bankacılık tarafında ise tarım kredileri, tarım kredi kooperatifleri ve çiftçiye yönelik kart ürünleri var; bunlar daha düzenli ama teminat, evrak ve şubeye erişim gerektiriyor.
son yıllarda bu alanın en ilginç gelişmesi fintech modelleri oldu. tarfin örneğinde çiftçi girdiyi anlaşmalı bayiden alıyor, işlem risk puanlamasıyla değerlendiriliyor ve ödeme hasat sonrasına bırakılıyor; şirket parayı da çiftçi alacaklarına dayanan varlığa dayalı menkul kıymet ve kira sertifikası ihraçlarıyla sermaye piyasasından topluyor. yurt dışında da gübre ve tohum şirketleri bu alana yatırım yapıyor, çünkü çiftçinin girdiye erişimi doğrudan kendi satışlarını belirliyor; yara international'ın girişim fonunun tarfin'e yatırım yapması bunun bir örneği.
bu finansmanın riski hava ve fiyat. kuraklık, dolu ya da ürün fiyatındaki düşüş çiftçinin ödeme gücünü bir anda değiştirebilir. bu yüzden iyi kurulmuş bir girdi finansmanı vadeyi hasat takvimine göre kurar, maliyeti başta şeffaf gösterir ve tarım sigortasıyla birlikte düşünülür. çiftçi açısından da en önemli kural, hasattan sonra ödenecek toplam tutarı alım anında bilmek.
uzayda bir araçtan diğerine itici yakıt aktarılması. özellikle Ay ve Mars görevleri için kilit bir yetenek, çünkü yakıtı tamamen dolu bir aracı tek seferde yerden kaldırmak yerine aracı yörüngeye çıkarıp yakıtını orada tamamlamak, taşınabilecek yükü ve gidilebilecek mesafeyi ciddi biçimde artırıyor.
işin zor tarafı kriyojenik yakıtlar. starship'in kullandığı sıvı metan ve sıvı oksijen çok düşük sıcaklıkta saklanmak zorunda, güneş ısısıyla kaynayıp buharlaşabiliyor. ağırlıksız ortamda sıvı tankın dibine çökmediği için pompalamadan önce sıvıyı tankın bir ucuna toplamak da gerekiyor; bu genellikle aracı hafifçe hızlandırarak yapılıyor. uluslararası uzay istasyonu'na yapılan aktarımlar oda sıcaklığında saklanabilen yakıtlarla yapıldığı için bu sorunların çoğunu yaşamıyor.
nasa'nın artemis programı için iniş aracı olarak seçtiği Starship'in Ay'a gidebilmesi, yörüngede birden fazla tanker uçuşuyla doldurulmasına bağlı. eylül 2026'da Starship'in ilk kez yörüngeye çıkması, gemiden gemiye aktarım denemesinin önünü açtı. Blue Origin'in blue moon aracı da görev mimarisinde uzayda yakıt ikmaline dayanıyor.
yarı iletken teknolojileri araştırma laboratuvarı'nın kısaltması. tübitak bilgem bünyesinde, Gebze'deki TÜBİTAK yerleşkesinde faaliyet gösteren ve türkiye'de silikon çip üretebilen sayılı tesislerden biri. temiz oda altyapısıyla tasarımdan üretime kadar yarı iletken süreçlerini yürütüyor, kökü 1980'lere uzanıyor.
laboratuvarın en bilinen işi, türkiye'nin elektronik kimlik kartlarında kullanılan akıllı kart çiplerinin tasarımı ve üretimi. bu, güvenlik açısından hassas bir ürünün yurt içinde kalması anlamına geliyor. mevcut üretim hattı 250 nanometre teknolojisinde ve küçük çaplı wafer'larla çalışıyor; bu düzey akıllı telefon işlemcilerinin çok gerisinde ama kimlik kartı, sensör ve güç elektroniği gibi olgun teknoloji uygulamaları için yeterli.
eylül 2026'da gündeme gelen yerli çip planlarına göre üretim hassasiyetinin 110 nanometreye indirilmesi hedefleniyor; kimlik ve pasaport çiplerinin tamamen yurt içinde karşılanması bu hedeflerin başında. yarı iletken üretimi uzun soluklu ve sermaye yoğun bir iş. laboratuvarın on yıllardır biriktirdiği süreç bilgisi ve yetiştirdiği mühendis kadrosu, yeni tesis yatırımlarında belki de en değerli girdi.
yenilenebilir kaynaklardan gelen elektrikle suyun bir elektrolizör içinde ayrıştırılmasıyla üretilen hidrojen. üretim sırasında karbon salımı neredeyse sıfır. bugün dünyada kullanılan hidrojenin büyük bölümü doğal gazdan buhar reformasyonu yoluyla elde ediliyor ve gri hidrojen diye anılıyor; aynı sürecin karbon yakalamayla birleştirildiği türüne mavi hidrojen deniyor. renk kodları teknik bir sınıflandırma değil, sektörün kendi kısaltması.
yeşil hidrojenin hedeflendiği alanlar, elektriğin doğrudan kullanılmasının zor olduğu yerler. çelik üretimi, gübre için amonyak, rafineriler ve uzun mesafe taşımacılık bunların başında geliyor. havacılıkta ise ya doğrudan yakıt olarak, hidrojen yakıtlı uçak örneğinde olduğu gibi, ya da karbondioksitle birleştirilip e-yakıt haline getirilerek kullanılabiliyor.
önündeki engel maliyet. fiyat, yenilenebilir elektriğin ucuzluğuna ve tesisin yılda kaç saat çalıştığına bağlı. rüzgâr ve güneşin birlikte bol olduğu bölgeler bu yüzden avantajlı; türkiye de potansiyeli sık konuşulan ülkeler arasında, ama bunun için büyük ölçekli elektrolizör yatırımı ve şebeke planlaması gerekiyor.
elektrik iletkenliği iletkenlerle yalıtkanlar arasında kalan ve bu iletkenliği katkılama, sıcaklık ya da uygulanan gerilimle kontrol edilebilen malzeme. en yaygın örneği silikon; galyum arsenit, galyum nitrür ve silisyum karbür de özel uygulamalarda kullanılıyor. günlük dilde sözcük çoğu zaman bu malzemelerden yapılan çipleri ve onları üreten sektörü anlatmak için de kullanılıyor.
modern elektroniğin temel yapı taşı olan transistör, yarı iletkenin bu kontrol edilebilir iletkenliği sayesinde çalışıyor. bir çipte milyarlarca transistör bulunabiliyor; bunlar fotolitografi, aşındırma, katkılama ve ince film kaplama gibi yüzlerce adımdan oluşan süreçlerle silikon wafer'lar üzerine işleniyor. nanometreyle anılan süreç düğümü, kabaca bu yapıların ne kadar küçültüldüğünü anlatıyor.
sektör tasarım, üretim, test ve paketleme gibi halkalara ayrılmış, küresel ve yoğunlaşmış bir zincir. pandemi sonrası çip kıtlığı bu zincirin kırılganlığını herkese gösterdi. türkiye'de yital'deki üretim hattı ve 2026'da gündeme gelen yerli çip programları, bu zincirde olgun teknolojiler üzerinden yer edinme çabası. qualcomm gibi yalnızca tasarım yapan şirketlerle kendi fabrikası olanlar arasındaki ayrım da sektörü anlamanın anahtarlarından.
yapay zeka alanına yapılan yatırımların ve şirket değerlemelerinin, bu teknolojinin yakın vadede üretebileceği gelirin çok ötesine geçtiğini ileri süren görüş ve bu tartışmanın genel adı. temel argüman, veri merkezi, çip ve model eğitimine harcanan yüz milyarlarca dolarlık sermayenin karşılığında uygulama gelirlerinin henüz aynı hızla büyümemesi.
tartışma genellikle tarihsel benzetmelerle yürüyor. kötümserler dot-com balonuna işaret ediyor; 2000'de patlayan balonda pek çok internet şirketi yok olmuştu. iyimserler ise o dönemde döşenen fiber altyapının sonraki on yılların internet ekonomisini taşıdığını hatırlatıyor ve demiryolu ya da elektrik şebekesi yatırımlarına benzer bir altyapı dönemi yaşandığını savunuyor.
iki görüşün buluştuğu nokta şu, altyapıya para yatıranların bir kısmı zarar edecek ama arkasında kalıcı bir katman kalacak. kurumsal tarafta gözlenen, gerçek gelirin önce yazılım geliştirme, müşteri hizmetleri ve belge işleri gibi ölçülebilir verimlilik alanlarında oluşması. nvidia gibi altyapı sağlayıcılarının değerlemeleri ise tartışmanın en çok izlenen göstergesi.
bir hedefi kendi başına adımlara bölen, bu adımları gerçekleştirmek için araç kullanan ve sonuca göre bir sonraki adıma karar veren yapay zeka sistemi. çoğunlukla bir büyük dil modeli üzerine kurulur; model düşünme ve planlama kısmını üstlenirken dosya okuma, komut çalıştırma, api çağırma, web'de arama ya da başka bir yazılımda işlem yapma gibi yetenekler ona araç olarak verilir.
sohbet botundan farkı, cevap üretmekle kalmayıp eylemde bulunması. bir müşteri talebini kayıt sistemine işleyen, bir kod hatasını bulup düzeltme öneren ya da bir tedarikçi teklifini tabloya döken ajanlar kurumlardaki ilk yaygın kullanım örnekleri arasında. bu özerklik aynı zamanda riskin kaynağı; yanlış anlaşılan bir talimat ya da dışarıdan sızdırılan zararlı bir komut, gerçek sistemlerde gerçek işlemlere dönüşebiliyor.
bu yüzden ajanlarla birlikte eski güvenlik ilkeleri yeniden gündemde. sandbox içinde çalıştırma, en az yetki ilkesi, işlem kaydı tutma ve geri dönüşü olmayan adımlarda insan onayı istemek, ajan projelerinin standart parçaları haline geliyor. openshell gibi açık araçlar da bu katmanı kurmayı kolaylaştırmak için ortaya çıktı. kurumsal tarafta konuşma da değişti, ajanın ne kadar akıllı olduğundan çok neye dokunabildiği soruluyor.
elektrik, ısı, basınç ya da ışık gibi bir uyarana tepki olarak büzülen, uzayan ya da bükülen ve böylece biyolojik kasa benzer biçimde hareket üreten malzeme ya da eyleyicilerin genel adı. klasik elektrik motorlarına ve hidrolik pistonlara göre daha hafif, esnek ve sessiz olmaları, onları yumuşak robotik alanının temel bileşenlerinden biri yapıyor.
farklı türleri var. dielektrik elastomer eyleyiciler, iki esnek elektrot arasına sıkıştırılmış ince bir yalıtkan filmle çalışır; gerilim uygulandığında elektrotlar birbirini çeker, film incelir ve yana doğru genişler. hava basıncıyla şişen pnömatik kaslar, ısıtılınca kısalan şekil hafızalı alaşımlar ve bükülmüş naylon iplikler diğer örnekler.
mit'de kevin chen'in ekibi, böcek boyutundaki uçan robotların kanatlarını saniyede yüzlerce kez çırpmak için yumuşak yapay kaslar kullanıyor; bu kaslar çarpışmalara karşı da sert motorlardan daha dayanıklı. protez ve giyilebilir destek cihazları, endüstride ise insanla yan yana çalışan güvenli tutucular, yapay kasların yaygınlaşabileceği alanlar arasında.
toronto merkezli, ışık parçacıklarıyla çalışan fotonik kuantum bilgisayar geliştiren kanadalı şirket. 2016'da christian weedbrook tarafından kuruldu. kuantum bilgiyi süperiletken devreler yerine sıkıştırılmış ışık durumlarında taşıyor ve işlemcilerini fotonik çiplere yerleştiriyor.
şirketin adını duyuran iş, 2022'de borealis adlı makinesiyle gauss bozon örneklemesi denen bir görevde klasik bilgisayarlara karşı kuantum üstünlüğü iddiası oldu. ocak 2025'te tanıttığı aurora ise birbirine fiber optikle bağlanan dört sunucu rafından oluşan modüler bir sistemdi ve büyük ölçekli bir kuantum veri merkezine giden yol haritasının ara adımı olarak sunuldu. yazılım tarafında kuantum makine öğrenmesi için yaygın kullanılan açık kaynak pennylane kütüphanesini de geliştiriyor. 2026'da borsaya açıldı.
fotonik yaklaşımın avantajı oda sıcaklığına yakın çalışabilmek diye anlatılır, ama tek foton dedektörleri hâlâ aşırı soğutma istiyor. eylül 2026'da bluefors ile duyurulan modüler soğutma ortaklığı tam bu açığa yönelik.
alphabet bünyesindeki sürücüsüz araç şirketi. 2009'da google içinde başlayan sürücüsüz otomobil projesinden doğdu ve 2016'da waymo adıyla ayrı bir şirket oldu. lidar, radar ve kameralardan gelen veriyi birleştiren kendi sürüş sistemini geliştiriyor ve bunu üreticilerden aldığı araçlara entegre ediyor; filosunun bilinen yüzü jaguar i-pace elektrikli araçları.
ticari robotaksi hizmetini ilk başlatan şirketlerden. phoenix'te başlayan insansız yolcu taşımacılığı zamanla san francisco, los angeles ve austin gibi şehirlere yayıldı; eylül 2026 itibarıyla abd'de haftada yarım milyonu aşkın yolculuk yaptığını açıklıyor. yönetimde tekedra mawakana ve dmitri dolgov eş ceo olarak görev yapıyor.
uluslararası açılımın ilk büyük adımı tokyo. eylül 2026'da nihon kotsu ve taksi uygulaması go ile 2027'de tamamen insansız ticari hizmet için anlaşma duyurdu. otomotiv tedarik zinciri gözüyle bakınca waymo'nun modeli ilginç; araç üretmiyor, sensör ve yazılımı entegre ediyor, filo operasyonunu ise giderek yerel ortaklara bırakıyor. kendi geliştirdiği lidar sensörleri de bu modelin parçası.
@beyazyakali
· 5 gün önce