@amokachifirmalardan birinin üretim miktarını önce açıkladığı, diğerinin bunu görüp sonra karar verdiği rekabet modeli. alman iktisatçı heinrich von stackelberg 1934'te marktform und gleichgewicht, yani piyasa biçimi ve denge adlı kitabında ortaya koydu. önce hamle yapan firmaya lider, sonra gelene takipçi denir. cournot rekabetinden tek farkı hamle sırasıdır ama bu fark sonucu baştan değiştirir. model geriye doğru çıkarsama ile çözülür. lider, takipçinin her olası miktara nasıl tepki vereceğini önceden hesaplar ve bu tepkiyi hesaba katarak kendi miktarını seçer. ortaya çıkan sonuç alt oyun yetkin dengedir ve oyun teorisinin sıralı oyunlar fikrinin iktisattaki ilk büyük uygulamalarından biridir.
cournot örneğindeki rakamlarla bakalım. piyasa fiyatı 100 eksi toplam üretim, iki firmanın birim maliyeti 10 lira. takipçi her zaman 90'dan liderin üretimini çıkarıp ikiye böldüğü kadar üretir. bunu bilen lider 45 birim üretir, takipçi 22,5'e razı olur, toplam 67,5 birim çıkar ve fiyat 32,5 liraya iner. lider 1012,5, takipçi 506,25 lira kâr eder. aynı firmalar eşzamanlı oynasaydı ikisi de 900 kazanırdı. demek ki önde olmak lidere 112,5 lira kazandırıyor, takipçiyi 393,75 lira geriletiyor. tüketici de kazançlı çıkıyor, çünkü fiyat 40 yerine 32,5. toplam sanayi kârı ise düşüyor.
işin püf noktası taahhüt. lider 45'i açıkladıktan sonra takipçi 22,5'e inerse, liderin o noktadaki en iyi tepkisi aslında 33,75'tir. yani lider fırsat bulsa üretimini kısar. takipçi bunu biliyorsa liderin 45'ine inanmaz ve oyun cournot'ya geri döner. bu yüzden liderlik bir ilan değil, geri alınamaz bir adım ister. kurulmuş bir fabrika, ödenmiş bir makine, imzalanmış uzun vadeli bir tedarik sözleşmesi. inandırıcı taahhüt kavramının en net iktisadi örneği budur ve thomas schelling'in kendi seçeneklerini daraltmanın güç olabileceği fikriyle aynı yere çıkar. avinash dixit 1980'de bu mantığı pazara giriş caydırmasına uyguladı, yerleşik firmanın önceden kurduğu fazla kapasite rakibe 'girersen fiyat düşük kalacak' mesajını inandırıcı biçimde verir. konya'da da bunu gördüm, ilçede büyük bir soğuk hava deposu kurulduğunda küçük üreticiler kendi yatırım planlarını ona göre küçülttü, kimse o kapasitenin geri söküleceğini beklemiyordu.
model, mevcut ilk hamle avantajı tartışmasının biçimsel temelidir ama bir şartla. avantaj, miktarlar stratejik ikame olduğunda geçerlidir, rakip benim üretimime karşılık kendi üretimini azaltır. fiyat rekabetinde, yani farklılaşmış ürünlerde bertrand rekabeti koşullarında durum tersine döner. önce fiyat açıklayan, rakibin hemen altına inmesine zemin hazırlar ve ikinci olmak avantaja dönüşür. yarı iletken fabrikaları, bulut veri merkezleri, havayolu filoları gibi büyük ve batık yatırımların olduğu sektörler stackelberg'e, kampanya fiyatlarının saatlik değiştiği e-ticaret ise ikinci hamlenin değerine daha yakındır. rakip analizi yaparken rakibin söylediklerinden çok geri dönülmez adımlarına bakmak bu yüzden önemlidir. model iktisat dışında da yaşıyor. milind tambe ve ekibinin stackelberg güvenlik oyunları 2007'den itibaren los angeles havalimanında devriye planlamasında kullanıldı, savunan taraf lider, saldırgan takipçi kabul edilir. yapay zeka tarafında da iki düzeyli optimizasyon problemleri aynı yapıya sahiptir.
sık yapılan yanlışlardan biri, ilk davranan herkesin lider olduğunu sanmak. liderlik için hamlenin görünür, geri alınamaz ve takipçi tarafından gözlenebilir olması gerekir. takipçi liderin ne yaptığını göremiyorsa oyun fiilen eşzamanlıdır. bir diğer yanlış, takipçinin tehditleriyle kurulan bazı nash dengesi durumlarını gerçekçi saymak. takipçinin 'sen 45 üretirsen ben piyasayı mala boğarım' demesi, o an geldiğinde kendine zarar vereceği için inandırıcı değildir ve alt oyun yetkinlik bu tehditleri eler.
cournot örneğindeki rakamlarla bakalım. piyasa fiyatı 100 eksi toplam üretim, iki firmanın birim maliyeti 10 lira. takipçi her zaman 90'dan liderin üretimini çıkarıp ikiye böldüğü kadar üretir. bunu bilen lider 45 birim üretir, takipçi 22,5'e razı olur, toplam 67,5 birim çıkar ve fiyat 32,5 liraya iner. lider 1012,5, takipçi 506,25 lira kâr eder. aynı firmalar eşzamanlı oynasaydı ikisi de 900 kazanırdı. demek ki önde olmak lidere 112,5 lira kazandırıyor, takipçiyi 393,75 lira geriletiyor. tüketici de kazançlı çıkıyor, çünkü fiyat 40 yerine 32,5. toplam sanayi kârı ise düşüyor.
işin püf noktası taahhüt. lider 45'i açıkladıktan sonra takipçi 22,5'e inerse, liderin o noktadaki en iyi tepkisi aslında 33,75'tir. yani lider fırsat bulsa üretimini kısar. takipçi bunu biliyorsa liderin 45'ine inanmaz ve oyun cournot'ya geri döner. bu yüzden liderlik bir ilan değil, geri alınamaz bir adım ister. kurulmuş bir fabrika, ödenmiş bir makine, imzalanmış uzun vadeli bir tedarik sözleşmesi. inandırıcı taahhüt kavramının en net iktisadi örneği budur ve thomas schelling'in kendi seçeneklerini daraltmanın güç olabileceği fikriyle aynı yere çıkar. avinash dixit 1980'de bu mantığı pazara giriş caydırmasına uyguladı, yerleşik firmanın önceden kurduğu fazla kapasite rakibe 'girersen fiyat düşük kalacak' mesajını inandırıcı biçimde verir. konya'da da bunu gördüm, ilçede büyük bir soğuk hava deposu kurulduğunda küçük üreticiler kendi yatırım planlarını ona göre küçülttü, kimse o kapasitenin geri söküleceğini beklemiyordu.
model, mevcut ilk hamle avantajı tartışmasının biçimsel temelidir ama bir şartla. avantaj, miktarlar stratejik ikame olduğunda geçerlidir, rakip benim üretimime karşılık kendi üretimini azaltır. fiyat rekabetinde, yani farklılaşmış ürünlerde bertrand rekabeti koşullarında durum tersine döner. önce fiyat açıklayan, rakibin hemen altına inmesine zemin hazırlar ve ikinci olmak avantaja dönüşür. yarı iletken fabrikaları, bulut veri merkezleri, havayolu filoları gibi büyük ve batık yatırımların olduğu sektörler stackelberg'e, kampanya fiyatlarının saatlik değiştiği e-ticaret ise ikinci hamlenin değerine daha yakındır. rakip analizi yaparken rakibin söylediklerinden çok geri dönülmez adımlarına bakmak bu yüzden önemlidir. model iktisat dışında da yaşıyor. milind tambe ve ekibinin stackelberg güvenlik oyunları 2007'den itibaren los angeles havalimanında devriye planlamasında kullanıldı, savunan taraf lider, saldırgan takipçi kabul edilir. yapay zeka tarafında da iki düzeyli optimizasyon problemleri aynı yapıya sahiptir.
sık yapılan yanlışlardan biri, ilk davranan herkesin lider olduğunu sanmak. liderlik için hamlenin görünür, geri alınamaz ve takipçi tarafından gözlenebilir olması gerekir. takipçi liderin ne yaptığını göremiyorsa oyun fiilen eşzamanlıdır. bir diğer yanlış, takipçinin tehditleriyle kurulan bazı nash dengesi durumlarını gerçekçi saymak. takipçinin 'sen 45 üretirsen ben piyasayı mala boğarım' demesi, o an geldiğinde kendine zarar vereceği için inandırıcı değildir ve alt oyun yetkinlik bu tehditleri eler.